Οι δύο διαθήκες

Από την παράσταση «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» που παίζεται στο «Τόπος Αλλού» με τους Κρατερό Κατσούλη, Μίνα Αδαμάκη, Ειρήνη Μπαλτά

Ο φυσικός χρόνος δεν έχει μνήμη και δεν έχει ηθική. Το θέμα αυτό το
επεξεργάστηκε συχνά η Λογοτεχνία και αναφέρομαι ενδεικτικά και στον «Πόρφυρα»
του Σολωμού και στον «Μόμπυ Ντικ» του Μέλβιλ. Στη φυσική οικονομία ούτε ο
καρχαρίας-πόρφυρας που καταβροχθίζει έναν νεαρό στρατιώτη ούτε η λευκή φάλαινα
την οποία κυνηγάει ο καπετάνιος Άχαμπ, η οποία μάλιστα τον έχει ακρωτηριάσει,
είναι το «Κακό». Όταν ο άνθρωπος ασκώντας την ελευθερία του βγήκε από τον
παραδείσιο χώρο και στάθηκε απέναντι στις άλλες φυσικές οντότητες εγκαινίασε
την Ηθική, δηλαδή τη διάκριση σε ωφέλιμο, χρήσιμο, ανώτερο, αναγκαίο και
ανώφελο, άχρηστο, κατώτερο, περιττό. Επίσης εγκαινίασε τη διάκριση ανάμεσα στο
«φύσει» και στο «νόμω». Δίκαιον. Από την επομένη άρχισε η Ιστορία – και την
Ιστορία τη γράφει ο άνθρωπος, ακόμη και τη Φυσική Ιστορία!!

Ο Τενεσί Ουίλιαμς, στο «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι», στοχάζεται πάνω σ’ αυτό
το τραυματικό συμβάν. Και φυσικά θεολογεί. Γιατί είναι αδύνατον να στοχαστεί
κανείς πάνω στη Φύση και στην Ιστορία, χωρίς να θεολογήσει. Δηλαδή χωρίς να
θέσει το ερώτημα περί θεού και να αναλάβει την ευθύνη της απάντησης, αφού
είναι σίγουρο πως κι αν ακόμη υπάρχει ο θεός, σιωπά. Διότι, κακά τα ψέματα,
όλοι οι μεσολαβητές, εκπρόσωποι του θεού, μάντεις, προφήτες, ιερατεία και
θαύματα και παραπλανητικά είναι και συχνά θολά και αμφίσημα και τα μηνύματά
τους ερμηνεύονται κατά το δοκούν.

Ο Τενεσί Ουίλιαμς στο μονόπρακτό του με δύο εκτενείς αριστουργηματικούς
ποιητικούς μονολόγους αντιπαραθέτει το Δίκαιο της Φύσης στην Ανθρώπινη Ηθική.
Ο πρώτος μονόλογος της Βιολέτας Βίναμπλ αναφέρεται στην Εδεμική εικόνα των
νησιών Γκαλάπαγκος όπου, ακολουθώντας την ενστικτώδη μνήμη τού DNA τους,
έρχονται από χιλιάδες μίλια μακριά να γεννήσουν οι γιγαντιαίες χελώνες
εναποθέτοντας τα αυγά τους στη ζεστή άμμο. Κι όταν σκάσουν τα αυγά και
ξεπηδήσουν οι μικρές χελώνες που ακολουθώντας την κυτταρική τους μνήμη
αρχίζουν το ταξίδι της επιστροφής, χιλιάδες αρπακτικά όρνια ακολουθώντας τη
δική τους κυτταρική μνήμη έρχονται στην «ώρα» τους και κατασπαράζουν τα
νεογνά. Όσα σώζονται κάνουν το ταξίδι. Και σώζονται τα τυχερά και τα ευέλικτα,
τα ταχύτερα και τα ανθεκτικότερα. Εδώ κυριαρχεί ένας άγριος, αδυσώπητος θεός,
ανελέητος, εγγυητής της φυσικής νομοτέλειας και οικοδόμος της φυσικής
οικονομίας. Τα επίθετα άγριος, αδυσώπητος, ανελέητος είναι προφανείς
εκτιμήσεις της ηθικής αξιολογικής ανθρώπινης συνείδησης. Στη φυσική νομοτέλεια
δεν υπάρχουν θύτες και θύματα. Εκεί λειτουργεί η «Λογική» των αριθμών: όσα
γεννούν λίγα αυγά, τρέφονται από τα είδη που γεννούν πολλά αυγά! Ο δεύτερος
μονόλογος του έργου του Τενεσί Ουίλιαμς είναι η αφήγηση της Κάθριν Χόλι για
τον τρόπο που μια ομάδα πεινασμένων παιδιών στο Μεξικό κατασπαράζουν και
καταβροχθίζουν τον ποιητή Σεμπάστιαν Βίναμπλ. Εδώ κυριαρχεί το Δίκαιο της
Ανάγκης με την φόρτιση της ανθρώπινης Ηθικής.

Στην ιστορία των παραδείσιων νησιών κυριαρχεί ο θεός της Παλαιάς
Διαθήκης, στην ιστορία του Σεμπάστιαν ο θεός-αμνός της Καινής. Ο ποιητής του
ενός ποιήματος κάθε χρόνο θυσιάζεται και το αίμα και το σώμα του προσφέρονται
για τη σωτηρία του ανθρώπου. Θεία μετάληψη. Ανάμεσα στα δύο αυτά Δίκαια, ο
Ουίλιαμς παρεμβάλλει την επιστήμη με τις δύο μεθόδους της. Την κατανόηση των
ανθρωπίνων και των φυσικών αναγκών μέσω της κατανόησης των δικαίων της και τη
βία, την επεμβατική εκείνη διαδικασία που επιστρέφει τον άνθρωπο στην αδαμιαία
αμνησία. Ανάμεσα στη μητέρα-χελώνα του έργου και στον «Απόστολο» τού
θυσιασμένου αμνού, μεσολαβεί ο ψυχαναλυτής Κούκροβιτς που διαθέτει και
χειρίζεται τις δύο επιστημονικές μεθόδους, τον ορθολογισμό της Φροϋδικής
ανάλυσης και τη λοβοτομή. Την Καινή και την Παλαιή Διαθήκη της Ψυχιατρικής.

Συχνά σκέφτομαι, τουλάχιστον στην εποχή μας, πόσο άδικος ήταν ο
Αριστοτέλης που χαρακτήριζε την «Όψιν», τα σκηνικά και τη σκευή ως ατεχνότατον
συστατικό στοιχείο της μιμήσεως. Ο T. Ουίλιαμς όμως ζητεί από τη σκηνοθεσία
του έργου του να διαδραματισθούν οι δύο αφηγήσεις μέσα σ’ έναν παραδεισένιο
κήπο όπου οργιάζουν τα εξωτικά φυτά ανάμεσα στα οποία, σαν τα όρνεα των νησιών
Γκαλάπαγκος κυριαρχεί το σαρκοβόρο φυτό Παγίδα της Αφροδίτης, που τρέφεται με
έντομα τα οποία υπνωτίζει και προσελκύει. H τραγωδία της κυρίας Βιολέτας
Βίναμπλ έγκειται στο γεγονός πως ενώ συντηρεί στον γιο της ποιητή την ανάγκη
να περιγράφει και να απολαμβάνει «αισθητικά» την αγριότητα του φυσικού Θείου,
να κατέχει τον κόσμο, δεν μπορεί να συμβιβαστεί με το άλλο νομοτελειακό
γεγονός πως ο ποιητής είναι και μετέχων, εξάρτημα και γρανάζι στη μηχανή της
φυσικής οικονομίας. Και παγιδεύεται στην αντίφαση, να συντηρήσει τη μνήμη του
ποιητή-μάρτυρα ευνουχίζοντας τη μνήμη του μάρτυρα τού μαρτυρίου του.

Αυτά όλα πρέπει να δηλωθούν και σκηνικά, δηλαδή και εικαστικά. Δυστυχώς
οι σύγχρονοι διασκευασμένοι σε αίθουσες θεάτρου χώροι δεν διαθέτουν τα μέσα
που απαιτεί ένα έργο που γράφτηκε για να παιχτεί σε σκηνή με τις προδιαγραφές
του ιταλικού κουτιού με τα απαραίτητα μηχανήματα και τις δυνατότητες πλούσιου
διακόσμου. H Μίκα Πανάγου έχει αποδείξει πως έχει και γούστο και θεατρική
αίσθηση. Αλλά στον χώρο του «Θεάτρου Αλλού» δεν χωράνε σκηνικά όπως αυτά που
απαιτεί με την οργιαστική βλάστηση ο Ουίλιαμς. Έτσι περιορίστηκε στα έξοχα
κοστούμια εποχής με έντονη τη θεατρική τους μυθολογία. Ο Νίκος Καμτσής,
μεταφραστής και διασκευαστής του έργου αλλά και σκηνοθέτης, για να ξεπεράσει
το σκηνογραφικό αδιέξοδο μετατόπισε την παράσταση σε μια γυμνή σκηνή-πατάρι,
όπου διαδραματίζεται το έργο ως έντονη θεατρική διαδικασία. Με επί σκηνής
προβολείς, με εμφανείς τους χειριστές τους. Από το νατουραλιστικό ποιητικό
χωρόχρονο του Ουίλιαμς, βρισκόμαστε σε μια ελεγχόμενη πρόβα. Το όλο πράγμα
λειτουργεί. Ο Καμτσής προσπάθησε να ισορροπήσει την παράσταση πάνω στους τρεις
άξονες του κειμένου. Τις δύο αφηγήσεις των δύο γυναικών και στον
ψυχίατρο-μεσολαβητή.

Τυραννική και τραγική φιγούρα

H Μίνα Αδαμάκη έπαιξε την τυραννική αλλά και τραγική μητρική φιγούρα με μια
άτεγκτη, πεισματώδη ποζάτη περσόνα, χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν στο κείμενο
του Δραματουργού. Στην αφήγησή της είχε το σωστό τέμπο, τις απαραίτητες
συγκοπές, δεδομένου πως η όλη δομή της αφήγησης έχει μουσική επικολυρική
συγκρότηση. Υπερασπίστηκε η ηθοποιός το ήθος και το «δίκαιο» του ρόλου με
σημαντικά σκηνικά, φωνητικά και σωματικά επιχειρήματα. Ο Κρατερός Κατσούλης
(Κούκροβιτς) είχε τη διακριτικότητα αλλά και τα ηθικά αντανακλαστικά που
απαιτεί ο ρόλος, όπου ένας επιστήμονας παλεύει ανάμεσα στο επιστημονικό
καθήκον και στα υλικά προνόμια που του προσφέρονται για να παραβιάσει τη
συνείδησή του. H Ειρήνη Μπαλτά είναι άπειρη ακόμη για να σηκώσει έναν τόσο
δυσβάστακτο ρόλο όπως της Κάθριν. Κατέφυγε σε τάχα δραματικές πόζες, έντονες
υστερικές χειρονομίες, γκριμάτσες και φλυαρία υποκριτική, δείγματα αναπλήρωσης
εσωτερικού ρυθμού με εξωτερικά τεχνάσματα. Δεν είναι χωρίς προσόντα. Υπήρξαν
στιγμές που έπιασε το νήμα και όδευε σωστά προς το βάθος του λαβυρίνθου – όπου
ο Μινώταυρος -, αλλά έχανε πάλι το μέτρο. H Κάθριν είναι ο αγαπητός μαθητής
του Χριστού ο Ιωάννης, εν ω ο Χριστός ηυδόκησε. Απόστολος και ευαγγελιστής.
Από τους άλλους επεισοδιακούς ρόλους κρατώ τη Χριστολίνα Καλιανώτη (Φόξχιλ)
και την Ήλια Καρακώστα (νοσοκόμα). H Ευτυχία Λιβανίου (κα Χόλι) και ο Βασίλης
Κουκαλάνι (Τζορτζ) εντόνως γραφικοί.

INFO

«Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» του T. Ουίλιαμς στην κεντρική σκηνή του θεάτρου
«Τόπος Αλλού» (Κεφαλληνίας 17 – Κυκλάδων. Τηλ. 210.82546.00 και 210.8656.004)