TPITH AΠOΨH H ψυχανάλυση ενός ηγέτη

Κάθε μέρα, κάθε ώρα, επιβεβαιώνεται η άλωση του ιδιωτικού. Μίλησαν για θάνατο.
Με μια διαφορά: στους θανάτους συνηθίζουμε να λέμε «να ζήσεις να τον θυμάσαι»·
εδώ όλα μοιάζουν να οδηγούν στην αντίθετη οπτική: «να ζήσεις για να τον
ξεχάσεις». Ο μεταφορικός νεκρός στον οποίο αναφέρομαι είναι η ιδιωτικότητα. Ο
θάνατός της σήμερα κινδυνεύει από μια γενικευμένη λησμοσύνη. Ο Οκτάβιο Παζ το
διατύπωσε εύγλωττα: «Τρεις στιγμές στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού:
Τον Μεσαίωνα, η ιδιωτική ζωή ως τελετουργία, τον 19ο
αιώνα, η ιδιωτική ζωή ως μυστικό μυθιστόρημα, σήμερα, η
ιδιωτική ζωή ως θέαμα».

Ως πρωταγωνιστές ή απλώς ως τηλε-θεατές ζούμε σήμερα το τέλος της
ιδιωτικότητας. Ένα τέλος που περιβάλλεται από ωραίες και πλουμιστές φορεσιές,
όπως π.χ. η ανάγκη ενημέρωσης της κοινής γνώμης, το αίτημα της διαφάνειας
χάριν της δημοκρατίας, το «καθαρός ουρανός αστραπές δεν φοβάται», που
προοιωνίζεται τη μεταμόρφωση του ουρανού σε ένα ατέλειωτα πληκτικό και ψεύτικο
μπλε.

Ακόμα και εκτός δημόσιας σφαίρας τα ιδιωτικά πρόσωπα μεταποιούνται σε δυνάμει
δημόσια πρόσωπα που οφείλουν να λογοδοτούν για κάθε μύχια σκέψη τους.

– Μα δεν είμαι ένοχος, δεν έχω εμπλοκή με το Δημόσιο, δεν διαχειρίζομαι ξένα
χρήματα, τον εαυτό μου πασχίζω να διαχειριστώ.

– Αδιάφορο, οφείλεις να είσαι διαφανής, ευκρινής, εξωστρεφής.

Το τέλος της ιδιωτικότητας προκαλεί ένα ισχυρό πλήγμα στις συνθήκες ύπαρξης
εσωστρεφών, «μυστικών», επιφυλακτικών στην έκφραση συνανθρώπων μας.

Το τέλος του εσωστρεφούς ανθρώπου. Και όμως η εσωστρέφεια, όχι στην πολιτική
αλλά στην προσωπική ζωή, μπορεί να είναι απλώς και μόνο μια απόλυτα θεμιτή
ατομική επιλογή. Για την επιλογή αυτή δεν υπάρχει χώρος. Όλα σπρώχνουν προς τα
εμπρός, στη φαντασίωση μιας ανοιχτής κοινωνίας, με ανοιχτούς «επικοινωνιακούς»
ανθρώπους.

Κι όμως υπάρχει ένας χώρος που στο συλλογικό φαντασιακό παραμένει αμόλυντος.
Είναι το εξομολογητήριο για τον πιστό ή το ψυχοθεραπευτικό δωμάτιο για τον
θεραπευόμενο.

Μακάριοι οι πιστοί. Αυτοί επαφίενται στον παρηγορητικό λόγο του εξομολογητή
τους. Με άδολη καρδιά εμπιστεύονται τα μυστικά τους προσδοκώντας την άφεση των
αμαρτιών. Τι γίνεται όμως με όλους τους υπόλοιπους; Με εκείνους που δεν
αναζητούν άφεση αμαρτιών αλλά απάλυνση της οδύνης, ανακούφιση από τα άλγη της
ψυχής; Πώς περιφρουρείται η ιδιωτικότητα του ψυχισμού τους;

Στο εκκοσμικευμένο σύμπαν μας ο θεραπευτής μονοπωλεί την περιφρούρηση του
ιδιωτικού. Είναι ένα τελευταίο προπύργιο.

Σαν με ένα τρίτο αυτί, αυτός και μόνον αυτός, θα αφουγκρασθεί τον πόνο και τον
λόγο της ψυχής σου, εκείνος και μόνον εκείνος. Ένα βάλσαμο λοιπόν στην
περιρρέουσα «ανοιχτή» θεαματική πραγματικότητα που μας περιβάλλει. Ένας
ασφαλής τόπος το ψυχοθεραπευτικό δωμάτιο ελεύθερης διακίνησης όλων των
μυστικών.

Ο χρυσός κανών της ψυχανάλυσης: «Να τα λες όλα δίχως κριτική διάσταση».

Πόσα χιλιάδες ιδιωτικά και δημόσια πρόσωπα δεν προσέτρεξαν από τον Φρόυντ κι
έπειτα σε αυτή τη διαδικασία; Πόσοι δεν φαντασίωσαν την ίασή τους ή απλώς και
μόνον την «αυτογνωσία τους», ό,τι και αν σημαίνει αυτή η δυσεντόπιστη και
αμφίσημη και παραπλανητική έννοια της «αυτογνωσίας»; Όλοι τους επένδυσαν και
στηρίχτηκαν στο απόρρητο της ψυχοθεραπείας.

Από τη δημοσιευμένη ιστορία της Άννας Ο., της πιο διάσημης αναλυομένης του
Φρόυντ, μέχρι και σήμερα αρκετά «περιστατικά» έχουν δει το φως της
δημοσιότητας. Ιστορίες ζωής που έχουν μεταποιηθεί για επιστημονικούς ή άλλους
λόγους σε δημοσιευμένα περιστατικά. Το βιβλίο «H ψυχανάλυση του Μιτεράν»*, που
πρόσφατα είδε το φως της δημοσιότητας, έχει μια ιδιαιτερότητα: Αφορά ένα
θρυλικό δημόσιο πρόσωπο, με ξεχωριστή θέση στο φαντασιακό και πραγματικό
Πάνθεον των Γάλλων. Έναν ηγέτη για τον οποίον χιλιάδες πράγματα γράφτηκαν. Για
την πολιτική του σκέψη και πράξη. Ιδού, τώρα ήλθε, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό
του, η ώρα του ασυνειδήτου του. Να βγει στο φως. Πιστό και αυτό στο αίτημα της
κοινωνίας του θεάματος.

Ακόμα όμως και αν ο αναλυόμενος επιτρέπει να δημοσιευθούν μετά θάνατον «τα
λόγια του», όπως ισχυρίζεται ο ψυχαναλυτής του Μιτεράν Αλί Μαγκουντί, «τα
λόγια του» δεν είναι ποτέ «τα λόγια του», καθώς ο δημοσιοποιημένος
καταγεγραμμένος λόγος δεν είναι ποτέ ο ίδιος εκείνος ιδιωτικός λόγος που
αρθρώνεται πάνω στο ντιβάνι επενδεδυμένος με σιωπές, αμηχανίες, ψελλίσματα,
λυγμούς, επιθυμίες απαγορευμένες ενός άλλοτε και αλλού.

Ένα αδηφάγο όμως αναγνωστικό κοινό με αδημονία και ηδονοβλεπτική διάθεση θα
διαβάσει για τον ηγέτη του, για τη μάνα του, για τον φόβο του θανάτου, για τον
πεθαμένο θείο, για τη γιαγιά του, ασήμαντα δηλαδή αλλά και τόσο σημαντικά
ταυτόχρονα πράγματα. H κλειδαρότρυπα, όταν πρόκειται για έναν ηγέτη,
επιφυλάσσει απίστευτα ισχυρούς κραδασμούς για εκείνον που κρυφοκoιτάζει και
απίστευτα χρήματα για εκείνον που εμπορεύεται μια τέτοια ηδονή.

Είπαμε όμως, οι καιροί είναι για τέτοιες ηδονές. Οι καιροί και τις προάγουν
και τις νομιμοποιούν και τις απολαμβάνουν…

* Ali Magoudi, Rendez-vous: La psychanalyse de
Francois Mitterand, Maren Sell, 2005

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.