Kαι το μικρό τρώει το μεγάλο

O Σταμάτης Φασουλής με τη Μάντυ Λάμπου στην παράσταση «O Μεγάλος και ο μικρός» που παίζεται στο θέατρο «Δημήτρης Χορν»

Συχνά έχει διαπιστωθεί πως η πραγματικότητα ξεπερνάει τη φαντασία και είναι
τόσες οι ποικιλίες και τα διαπλεκόμενα της πραγματικής ζωής ώστε αρκεί ένας
ταλαντούχος συγγραφέας να τα παραλλάξει, να τα αλλοιώσει λίγο, να αλλάξει τον
άξονά τους, ή ακόμη να αναστρέψει τη φορά του χρόνου ή τα κίνητρα και τους
σκοπούς των δρώντων προσώπων για να φανούν νέα και διαφορετικά αλλά και να
κρατούν τη δυναμική και το κύρος που τους δίνει η πραγματικότητα, η ωμή συχνά
και καίρια στην πυκνότητά της.

Ο Τέρενς Ράτιγκαν είναι ένας ρεαλιστής δραματουργός και ανήκει, στο μεγαλύτερο
μέρος του έργου του, σε μιαν αγγλοσαξονική εκδοχή του γαλλικού καλά δομημένου
έργου. Εδώ βέβαια πρέπει να σημειώσω ότι αυτό το ορθολογιστικό μοντέλο
θεατρικής συγγραφικής που ανάγει το κύρος του και τη συνταγή του στον Σκριμπ,
έδωσε στον Ίψεν, κατά την ομολογία του, τα εργαλεία και τη δοσολογία να
δημιουργήσει το Θέατρο Ιδεών, δηλαδή το ρεαλιστικό κοινωνικό θεατρικό δράμα.
Σημειώνω επίσης πως ο ανάδοχος του Ίψεν στην Αγγλία, ο άνθρωπος που τον
ανέλυσε και τον πρότεινε ως απόλυτο μέτρο θεατρικής ηθικής, υπήρξε ο Μπέρναρ
Σω, ο κοινωνιστής συγγραφέας που μαστίγωσε ανελέητα τα μικροαστικά και τα
ταξικά συμπλέγματα του βρετανικού λέοντος. Παιδιά του Μπέρναρ Σω υπήρξαν μια
πλειάδα Βρετανών συγγραφέων που κατόρθωσαν να μπολιάσουν στο γαλλικό εμπορικό
μοντέλο θεάτρου το μπουλβάρ, δηλαδή το έργο που παιζόταν στις αίθουσες των
μεγάλων παρισινών λεωφόρων και απευθυνόταν στο ευρύ, διαταξικό κοινό. Ο
Ράτιγκαν ήταν ένας από αυτούς δίπλα και δίδυμος με τον Νόελ Χάουαρντ. Και οι
δυο τους εμφανίστηκαν στον Μεσοπόλεμο, αλλά η δραματουργία τους άνθησε
μεταπολεμικά. Έδρασαν παράλληλα με τους συγγραφείς που τους σημάδεψε ο πόλεμος
και η Χιροσίμα, αλλά έχοντας κατανοήσει τη φήμη αλλά και τη συνταγή, το
«κολάι», συνέχισαν να ασχολούνται με σημαντικά ανθρώπινα προβλήματα κοιταγμένα
όμως λίγο επιφανειακά. Το ίδιο δεν συνέβη π.χ. με τους ανάλογους Έλληνες
συγγραφείς που πρωτοεμφανίστηκαν, επηρεασμένοι από τη γαλλική σχολή, στον
Μεσοπόλεμο και συνέχισαν να γράφουν μεταπολεμικά; Ο Ιωαννόπουλος, ο Καγιάς, ο
Αλέκος Λιδωρίκης, ο Τσεκούρας, ακόμη και ο αρχικά μοντερνιστής Μελάς, μετά τον
πόλεμο δεν έπιασαν οι αντένες τους τα φοβερά κύματα του νέου τρόμου.

Παρ’ όλα αυτά η νέα δραματουργία, η νέα θεματική δεν τους άφησε τελείως
αδιάφορους. Ιδιαίτερα ο αμερικανικός ρεαλισμός που πρώτος, πρέπει να το
αναγνωρίσουμε, ανίχνευσε τις ρίζες του κοινωνικού «κακού» και τίναξε στον αέρα
τα ροζ όνειρα του μέσου ανθρώπου που τον υπνώτιζε η επιφανειακή ευημερία του
καπιταλιστικού μοντέλου. Ο Ο’ Νηλ, ο Άρθουρ Μίλερ, ο Τεν. Ουίλιαμς, ο Έλμερ
Ράις, αλλά και παλιότερα ο Θόρντον Γουάιλντερ, ο Κλίφορντ Οντέτς, επηρέασαν με
τη σειρά τους (μέσω βέβαια Τσέχωφ και Στρίντμπεργκ) την ευρωπαϊκή
δραματουργία.

Μια τέτοια σύνθεση είναι ένα από τα τελευταία έργα που έγραψε ο Τέρενς
Ράτιγκαν (1963), το «Ο Μεγάλος και ο μικρός» που μετέφρασε, σκηνοθέτησε και
στο οποίο πρωταγωνιστεί στο θέατρο «Δημήτρης Χορν» ο Σταμάτης Φασουλής. Να
πούμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Το έργο αυτό που διαδραματίζεται στη Νέα
Υόρκη του 1934 δεν θα είχε πιθανόν γραφεί, αν δεν προϋπήρχε ο «Θάνατος του
Εμποράκου» του Μίλερ και ο «Πολίτης Καίην» του Όρσον Ουέλς. Όχι, βέβαια γιατί
τα μιμείται, αλλά γιατί αναπαράγει το κλίμα, το κοινωνικό πλαίσιο που οι δύο
Αμερικανοί, στην σκηνή και στην οθόνη, θεώρησαν ως πεδίο αναφοράς μέσα στο
οποίο οι συγκρούσεις και οι «τραγωδίες» που περιγράφουν ερμηνεύονται και
κατανοούνται. Οι μελετητές του Ράτιγκαν, ανατρέχοντας στην ιστορία των
οικονομικών απατεώνων, εντόπισαν τα πρότυπα του συγγραφέα. Είτε ήταν αυτός ο
Σουηδός μεγιστάνας Ίβορ Κρέγκερ είτε ο χρηματιστής Ρόμπερτ Μάξγουελ είτε τα
ανάλογα πρότυπα του Ουέλς, σημασία έχει πως η κριτική γίνεται στο οικονομικό
σύστημα που επιτρέπει σε καπάτσους απατεώνες να μετατρέπονται από τη μια
στιγμή στην άλλη σε οικονομικούς κυρίαρχους, εκμεταλλευόμενοι την αφέλεια αλλά
και τις ανήθικες βουλιμίες ενός μέσου κοινού που επιδιώκει τον πλουτισμό ακόμη
και με εγκληματικές μεθόδους. Αυτό το πεδίο-μέγγενη που συνθλίβει ανθρώπους το
επεξεργάστηκε ο Ο’ Νηλ από τον «Μαλλιαρό» κιόλας «Πίθηκο» και ο Άρθουρ Μίλερ.
Την άνοδο και την πτώση των ιδιοφυών απατεώνων ο Ουέλς και στον «Καίην» και
στον «Άρχοντα του Τρόμου».

Ο T. Ράτιγκαν έγραψε ένα γερό έργο για την πτώση ενός τέτοιου
επιχειρηματία, χρηματιστή απατεώνα, που στην κατρακύλα του χρησιμοποιεί κάθε
θεμιτό και αθέμιτο μέσο προσπαθώντας να πιαστεί από κάπου ή προδίδοντας ακόμη
και τα πιο ιερά αισθήματα. Φτάνει να ξεπουλήσει τον γιο του, να τον ωθήσει σε
μία παρά τη θέλησή του εξευτελιστική συναλλαγή. Ο Ράτιγκαν, ακολουθώντας τη
«συνταγή» του Ίψεν και του Σω μπολιασμένη από την ωμότητα του Ουέλς, του
Οντέτς και του Ο’ Νηλ των νατουραλιστικών έργων, έγραψε ένα έργο που με
μαεστρία, σκηνή-σκηνή αποκαλύπτει όλη τη σαπίλα ενός συστήματος που παράγει
ανηθικότητα, έγκλημα, απάτη και μηδενισμό. Κι όπως όλα τα ανάλογα έργα
στηρίζεται (έστω ουτοπικά) σε κάτι υγιές που διακρίνει στη νέα γενιά. Και στον
Μίλερ και στον Τεν. Ουίλιαμς αλλά και στους νέους του Ίψεν ( π.χ. «Γιάννης
Γαβριήλ Μπόργκμαν») και του Σω (π.χ. «Το επάγγελμα της κυρίας Γουόρεν»)
υπάρχουν νέοι άνθρωποι, παιδιά των φαύλων ηρώων, που εξανίστανται, συχνά
αποδιδράσκουν αλλά και επιτίθενται και αποκαλύπτουν τη δυσωδία πίσω από τη
βιτρίνα. Ο Σταμάτης Φασουλής μετέφρασε το έργο προσαρμόζοντάς το σε μια
ελληνική κλιματολογική συνθήκη, χωρίς να το αποσπάσει από την ιθαγένειά του.
Και, ω του θαύματος! Το κλίμα της οικονομικής κρίσης στον Μεσοπόλεμο στην
Αμερική, πόσο μοιάζει με την υπόθεση Κοσκωτά και το κραχ του ελληνικού
Χρηματιστηρίου. Ω, ναι, αυτό είναι η παγκοσμιοποίηση. Χαρείτε την! Όταν
διαβάζουμε από συνεργάτες του Ωνάση ότι πούλησε την «Ολυμπιακή» στο κράτος
ισχυριζόμενος πως όταν ο «κουβάς γεμίσει σκατά, τον ξεφορτώνεσαι…», όταν
ακούμε τα διεθνή κατορθώματα του Σόρος, ο οποίος επεμβαίνοντας στα διεθνή
χρηματιστήρια αναστατώνει τις τσέπες και του Θεσσαλού βαμβακοκαλλιεργητή, το
έργο του Ράτιγκαν λειτουργεί ως ντοκιμαντέρ. Όσον αφορά τους ανήθικους τρόπους
που φτάνουν ώς την εκπόρνευση παιδιών, λίγα παραδείγματα έχουμε δίπλα μας με
γάμους τραπεζιτών με γόνους οικονομικών μεγιστάνων που διαλύονται μαζί με τις
φούσκες της οικονομικής αγοράς;

Λιπαρός και κουτοπόνηρος

Ο Φασουλής καλείται να ερμηνεύσει έναν ρόλο που πολλοί θα πουν ότι χρειάζεται
έναν ρολίστα σαν αυτούς που παίζουν τους «Καίην» και τους «Μπόργκμαν». Αλλά
γιατί; Ρουμάνος, Βαλκάνιος είναι ο υδραργυρικός απατεώνας του Ράτιγκαν.
Αχρείος, ασύδοτος, ασελγής και τρομοκράτης στην άνοδό του, γλοιώδης, χυδαίος,
πανικόβλητος, χαμερπής στην πτώση του. Δεν έχει το μεγαλείο του «Καίην» ούτε
την αλαζονεία του Μπόργκμαν. Ένα παχυλό ανθρωπάκι που θα μπορούσε να ξεκινήσει
ως ελαιοχρωματιστής στην Αμερική και να βρεθεί αφεντικό της Τράπεζας Κρήτης
και της «Καθημερινής» για να καταλήξει περίφοβο ζωάκι σε ένα Αστυνομικό Τμήμα
σε επαρχιακό αεροδρόμιο της Αμερικής. Και είναι έξοχος σ’ αυτόν τον ρόλο ο
Φασουλής. Λιπαρός, κουτοπόνηρος και περιδεής όταν γυμνώνεται από τα δολάρια
και δεν τον προστατεύουν οι αλεξίσφαιρες λιμουζίνες. Ο Γιώργος Γαβαλάς έχτισε
ένα θαυμάσιο αμερικάνικο υπόγειο καταφύγιο, η Μαργαρίτα Χατζηιωάννου σχεδίασε
ωραία κοστούμια. H Ντεκώ και ο Δρόσος τα φώτισαν και τα υποστήριξαν μουσικά. Ο
Μέμος Μπεγνής έχει πολλά ακόμη προβλήματα και στην άρθρωση και κυρίως στην
κίνηση. Δεν έχει «λυθεί». Έχει πάντως σκηνική εμβέλεια. Ο Ζαλμάς, σε έναν από
τους πιο μεστούς ρόλους του. Ο Σιμαρδάνης παίζει έναν επικίνδυνο να μπατάρει
στην υπερβολή ρόλο με τρόπο λιτό, ειρωνικό και συγκρατημένα κυνικό. H Μάντυ
Λάμπου είναι γοητευτική και εντυπωσιακή παρουσία και έδωσε με άνεση, αλλά
επιφανειακά, τη νεόπλουτη χήνα. H Μαριάννα Πολυχρονιάδη έχει γκελ και θα πάει
μπροστά. Ο Σταύρος Νικολαΐδης, με την άδεια της σκηνοθεσίας, έπαιξε, λίγο
υπερβολικά, ως καρικατούρα τον αμήχανο λογιστή.