Aλήθεια και πλάνη

H Κάτια Δανδουλάκη στην παράσταση «Μάρτυρας κατηγορίας» που παίζεται στο θέτρο «Δανδουλάκη»

Μοτίβα του αστυνομικού μυθιστορήματος (που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδικών
συνταγών, το θρίλερ, το μυστήριο, την κατασκοπεία, τη δικαστική έρευνα κ.λπ.)
υπάρχουν και στον Όμηρο και, βεβαίως στην τραγωδία. Συχνά μάλιστα ο «Οιδίπους
τύραννος» διαβάστηκε ή σκηνοθετήθηκε ως ακραία εκδοχή αστυνομικού έργου
μυστηρίου, όπου μάλιστα ένοχος δολοφόνος αποδεικνύεται ο «Επιθεωρητής» που
διενεργεί την έρευνα για έναν φόνο!

Ιδιαίτερα δημοφιλή είναι τα δικαστικά αφηγηματικά ή θεατρικά έργα. Πρώτα γιατί
η αντιμολία των συνηγόρων αποθεώνει άλλοτε τη σοφιστική και εριστική ρητορική
και άλλοτε τη λογική άτεγκτη επιχειρηματολογία και, δεύτερον, γιατί ο χώρος
του δικαστηρίου, όπου συνήθως διεξάγονται ιδίως τα θεατρικά ή κινηματογραφικά
έργα, είναι άκρως διαλεκτικός και θεατρικότατος. Και αυτό γιατί υπάρχει έντονη
τυπικότητα και ουσιαστική τελετουργία, τόσο ώστε η σκηνή διαιρεμένη στην έδρα
των δικαστών, το εδώλιο του κατηγορουμένου, τις θέσεις των αντιδίκων
δικηγόρων, τον «χορό» των ενόρκων, αλλά και την πλατεία να λειτουργεί ως
ακροατήριο συγκροτούν ένα μικρομοντέλο του αρχαίου, δομικά, θεάτρου. Εξάλλου
το σημαντικότερο δράμα του παγκόσμιου τραγικού δραματολογίου, η «Ορέστεια» του
Αισχύλου, αφού αφηγείται μια συζυγοκτονία και μια μητροκτονία, τελειώνει με
την πρώτη δίκη στην ιστορία του πολιτισμού που διεξάγεται μπροστά στους
πρώτους κληρωμένους δικαστές κατά την ίδρυση του Αρείου Πάγου. Το πλέον
μάλιστα ενδιαφέρον βρίσκεται στο ότι το τυπικό αυτής της δίκης εγκαινιάζει
ό,τι και σήμερα είναι η ουσία της ποινικής δικονομίας και η προϋπόθεση της
Δίκαιης Δίκης. Προηγείται προανάκριση, ορίζεται η δίκη, νομιμοποιούνται οι
δικαστές και οι διάδικοι, κληρώνονται οι ένορκοι, ακολουθούν οι αγορεύσεις
κατηγορούσας αρχής και υπεράσπισης και η απόφαση λόγω ισοψηφίας βασίζεται στην
αθωωτική ψήφο τής Προέδρου!!

Πενήντα έξι χρόνια από τότε που είδα στο Ηρώδειο την «Ορέστεια» του
Ροντήρη με την Κοτοπούλη και τον Μυράτ δεν έχω συναντήσει έργο θεατρικό που να
περιέχει διεξαγωγή Δίκης και να μην έχει επιτυχία. Διότι συνδυάζει μυστήριο,
επιχειρήματα, ανατροπές, αποκαλύψεις, αναλυτική λογική, άτεγκτη αιτιοκρατική
μεθοδολογία, ρητορική δεινότητα, ψυχολογικές διακυμάνσεις και θεατρικότητα.

H Άγκαθα Κρίστι, ανοιχτό μυστικό, είναι μια διαβολική συγγραφέας αστυνομικών
και δικαστικών μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων. «Ο Μάρτυρας κατηγορίας»,
που παίζεται τώρα στο θέατρο «Κάτια Δανδουλάκη», είναι πιθανόν το αριστούργημά
της μαζί με την διαβόητη «Ποντικοπαγίδα».

Το ενδιαφέρον σ’ αυτό το έργο, εκτός όσων συστατικών εξέθεσα, είναι η
χαρακτηρολογική της μαεστρία και το βιτριολικό της χιούμορ. Όσον αφορά,
βέβαια, το δεύτερο, αποτελεί παράδοση του βρετανικού φλέγματος, αλλά η
ηθοποιία της, δηλαδή, κατά την πρώτη σημασία του όρου, η ικανότητά της να
πλάθει σπαρταριστούς χαρακτήρες και να τους αντιπαραθέτει δείχνει πως η
αμίμητη εκείνη γραία (γιατί μεσήλικας και γραία απογειώθηκε ως συγγραφέας
διάσημη, τόσο ώστε να έχουν αγοραστεί πάνω από δύο δισεκατομμύρια αντίτυπα,
λίγα λιγότερα από τη Γραφή!) ήξερε και τη θεατρική κουζίνα, τις σωστές
αναλογίες ήθους και διάνοιας ώστε να δημιουργούνται εκρηκτικά μείγματα. Βέβαια
εκείνο που εκπλήσσει στη γραφή της είναι η αναλυτική σκέψη, ανάλογη με τους
μεγάλους εφευρέτες, τους μαθηματικούς και τους σκακιστές ή τους χαρτοπαίκτες
ολκής! H κύρια λογική μέθοδος που ακολουθεί είναι των παραπληρωματικών αιτίων.
Σημειώνω πως με αυτήν τη μέθοδο ανακαλύφθηκε ο πλανήτης Πλούτων, αν δεν
απατώμαι, πριν τον εντοπίσει το τηλεσκόπιο. Ο αστρονόμος υπολογίζοντας τις
αποστάσεις των άλλων, γνωστών πλανητών μεταξύ τους και τη σχέση τους με τη
θέση του ήλιου, συμπέρανε ότι θα συγκρούονταν ή θα συμπλέκονταν οι περιφορές
τους, αν δεν υπήρχε ένα άλλο σώμα, τόσο βαρύ, σε τέτοια απόσταση από τα άλλα
και σε σχέση με τον ήλιο σε τέτοια θέση. Πράγματι, τα τελειότερα τηλεσκόπια
εντόπισαν τον Πλούτωνα εκεί όπου είχε υποθέσει ο συλλογισμός!

Έτσι γράφει η Άγκαθα Κρίστι. Μόνο που τα εκθέτει ανάποδα. Δείχνει τον
«Πλούτωνα» και αποδεικνύει γιατί βρίσκεται εκεί και ποια αίτια τον αναγκάζουν
να συμπεριφέρεται έτσι! Όταν στον «Μάρτυρα κατηγορίας» φθάνουμε στο εκπληκτικό
τετράκις ανατρεπόμενο φινάλε, μπορούμε ακολουθώντας το νήμα από το τέλος έως
την αρχή, χωρίς άλματα, με λογική ακρίβεια και αιτιώδεις σχέσεις να
καταγράψουμε την πορεία των πραγμάτων. Όταν πλέον την αφηγηθούμε από την αρχή
έως το τέλος, η πορεία είναι σχεδόν αυτονόητη. Βέβαια, η τεχνική αυτής της
γραφής, κατόπιν σιωπηρής συμφωνίας με τους αναγνώστες ή τους θεατές
νομιμοποιεί την εξαπάτηση, την παραπλάνηση, τον αποπροσανατολισμό. Και
έγκειται στη δεξιότητα του συγγραφέα τα προσκόμματα, οι ψευδείς ενδείξεις, τα
εντυπωσιακά επιχειρήματα να είναι λογικοφανή ώστε να εκμεταλλεύονται τον
απρόσεκτο (που στο τέλος κακίζει τον εαυτό του που δεν τα πρόσεξε!) ή να
δημιουργεί διλήμματα με την αμφισημία τους. Ο «Μάρτυρας κατηγορίας» είναι
μάθημα σε όλες τις μεθόδους αυτές χρήσης. Και για να μη γίνει το όλο πληκτικό
λογικό παίγνιο, ψυχρό και μαθηματικό, ούτε πάλι ένα αποχαυνωτικό μυστηριώδες
αίνιγμα που δεν παραλύει, η Κρίστι επιστρατεύει τους χυμώδεις χαρακτήρες της,
το χιούμορ και τα μικρά αλλά γοητευτικά δραματικά παραστρατήματα. Έτσι ο
διάσημος δικηγόρος μόλις έχει βγει από την κλινική με καρδιακό επεισόδιο,
συνοδεύεται από μια αφελή, κότα, αλλά τυραννικά τυπική νοσοκόμα, το «θύμα»
(;), ο «θύτης» (;) διαθέτουν αφέλεια και κουτοπονηριά και η κεντρική φιγούρα
ερωτισμό, μυστήριο, αίνιγμα και πανουργία. H τέλεια συνταγή για να μας
καθηλώσει ένα έργο που εκμεταλλεύεται σχεδόν ωμά την ενδιάθετη σε όλους μας
ανάγκη για γοητεία, για παραμύθι, για ξάφνιασμα, για επιστροφή στην
παιδικότητα.

Ο Μάριος Πλωρίτης που είχε σκηνοθετήσει από το 1956 σε μετάφραση Μαίρης Βεάκη
το έργο για την Κατερίνα (εκεί η πρώτη εμφάνιση της Άννας Φόνσου με ειδική
άδεια, ούσα ακόμη μαθήτρια Γυμνασίου, για τις ανάγκες του έργου που χρειάζεται
ένα «κορίτσι με φραουλιά μαλλιά»). Τώρα, το μετέφρασε με τη γνωστή του
μαεστρία, τη ρητορική του ευφράδεια και το πασίγνωστό του χιούμορ.

Πανούργος, γραφικός…

Ο Αντώνης Καλογρίδης (για δεύτερη φορά μετά τη «Μαργαρίτα Γκωτιέ» αποδεικνύει
πως ξέρει πολύ καλά το «μετιέ» και, ελπίζω, να έχει ξεπεράσει, πράγμα που τον
έβλαψε, την προμελετημένη πρόκληση και τα μεταμοντέρνα τσαλίμια. Οργανώνοντας
την παράσταση σχεδίασε και τον σκηνικό χώρο, χρησιμοποιώντας ευφυώς τις
θεατρικές μηχανές, δημιουργώντας με τις εναλλαγές τόπων και χρόνων μια
ενδιαφέρουσα κυκλικότητα, σύμφυτη με τη Λογική τής Κρίστι. H Λουκία εξάλλου
έραψε ωραία, έξοχα κοστούμια για τη μυστηριώδη μορφή που υποδύεται η Κάτια
Δανδουλάκη. H διδασκαλία και η απόδοση των ηθοποιών είναι ανάλογη της πείρας
και του ταλέντου τους. H Αριέττα Μουτούση (νοσοκόμα) κάνει μπουρλέσκ και
υπερβάλλει, όχι χωρίς γούστο όμως. Ο Τζανοκωνσταντής (δικηγόρος) λίγο αμήχανος
στην αμηχανία του! H Ολυμπία Σκορδίλη και η Δανάη Καλτακίδου επαρκείς στους
τυπικούς ρόλους τους. Ο Στράτος Χρήστου (Πρόεδρος Δικαστηρίου) άνετος και όμως
αρκετά μεσογειακός για βρετανικό δικαστήριο. Ο Κώστας Φαλελάκης ατσαλάκωτος,
σφιγμένος συνήγορος Πολιτικής Αγωγής. Απολαυστική η Σούλα Αθανασιάδου στην
εριστική οικονόμο. Με δύο κινήσεις υποκριτικό ματ! Ο Γιάννης Λαμπρόπουλος
άνετος και βρετανικός επιθεωρητής! Ο Κώστας Σπυρόπουλος στις καλύτερες λιτές,
μετρημένες στιγμές του. Έπλασε άνθρωπο. Ο Δάνης Κατρανίδης (ποινικολόγος)
ευφράδης, πανούργος, γραφικός όσο χρειάστηκε, με βιτριολικό χιούμορ και φλέγμα
έως την τελική ήττα! H Κάτια Δανδουλάκη υπέροχη και στο μυστήριο-αίνιγμα και
στη στρατηγική των κινήσεων και στον υπολογισμό και στο πάθος.