TPITH AΠOΨH H «σταθερά» της επανάληψης

Κατσαρίδες και ποντίκια, χαλασμένα μελομακάρονα και φαγητά, ουρές στις
δημόσιες υπηρεσίες και αγανακτισμένοι πολίτες, θεομηνίες και πυρκαγιές,
σεισμοί και σεισμολόγοι, σκάνδαλα και κρυφές κάμερες. Αν δούμε την ενημέρωση
που καταναλώνουμε από μιαν ακραία οπτική, οι δημοσιογράφοι γράφουν στην πράξη
στερεότυπες ιστορίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συγκέντρωση στοιχείων δεν
είναι τίποτε άλλο από την υποβολή ερωτήσεων που χρειάζονται για να καλυφθούν
τα κενά. Με τη βοήθεια του ηλεκτρονικού υπολογιστή οι δημοσιογράφοι μπορούν
πλέον να έχουν θέματα με αντίστοιχα έτοιμα κείμενα, ταξινομημένα σε αλφαβητική
σειρά και απλώς να καλύπτουν τα κενά με νέα στοιχεία.

Στην ουσία οι πατροπαράδοτες αξίες της δημοσιογραφίας προσφέρουν σε κάθε
δημοσιογράφο και σχολιαστή ένα ευρύ πεδίο από θέματα και διαφορετικές γωνίες
προσέγγισης των καλυπτόμενων θεμάτων. Ορισμένα από αυτά τα θέματα, όπως
επισημαίνουν οι μελετητές των MME, χαρακτηρίζονται από μιαν αξιοθαύμαστη
διάρκεια. Αν καταγράφαμε κι αναλύαμε την τηλεοπτική ενημέρωση τα τελευταία
τουλάχιστον χρόνια θα διαπιστώναμε μια απίστευτη επανάληψη των ίδιων
θεμάτων-ιστοριών με μόνη διαφορά τα ονόματα, τις ημερομηνίες και τους τόπους.
Τα θέματα όμως είναι αναμφισβήτητα τα ίδια μέσα σε αυτό το διάστημα.

Παρά ταύτα, δημιουργείται συνήθως η εντύπωση ότι όλα είναι καινούργια, ίσως
και πρωτόγνωρα. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, οφείλεται στο γεγονός ότι η τηλεόραση
μιλάει και αναφέρεται στον ενεστώτα χρόνο κι από τη στιγμή που κυριαρχεί στο
πεδίο της ενημέρωσης όλα τα συμβάντα θα επανέρχονται κι επαναλαμβάνονται ως
πρωτόγνωρα.

H εμπειρία μας με την παρακολούθηση των ειδήσεων είναι πολύ διαφορετική από
την ανάγνωση των ειδήσεων. Τα περισσότερα δημοσιογραφικά κείμενα βοηθούν τον
αναγνώστη να αναπτύξει κάποια σκέψη. H σοβαρή ανάγνωση δε γίνεται παρά όταν
είσαι μόνος, σ’ ένα σχετικά ήσυχο μέρος, μακριά από καταστάσεις που μπορούν να
αποσπάσουν την προσοχή. Ακόμα κι αν ομιλεί κάποιος την ώρα που διαβάζει κανείς
την εφημερίδα του μπορεί να είναι ενοχλητικό. H τηλεόραση μεταβάλλει αυτήν τη
γραμμική επικοινωνιακή διαδικασία. Κάθε τηλεοπτικό ημίωρο αποτελεί ένα
ξεχωριστό γεγονός, διαφορετικό σε περιεχόμενο, περιβάλλον και συναισθήματα.
Συχνά παραβλέπουμε τρεις βασικές διαστάσεις της τηλεόρασης: Πρώτον, η
τηλεόραση «πωλεί» τον χρόνο της σε δευτερόλεπτα και λεπτά. Δεύτερον, οφείλει
να «εκμαιεύσει» τις εικόνες από τις λέξεις και, τρίτον, το κοινό της που
αυξομειώνεται διαρκώς. Έτσι, όλα τα τηλεοπτικά προγράμματα πρέπει να είναι
δομημένα με τέτοιον τρόπο ώστε σχεδόν κάθε περίπου πέντε λεπτά να αποτελούν
αυτόνομες ενότητες. Γι’ αυτό και στις ειδήσεις παρουσιάζονται απομονωμένα
γεγονότα χωρίς κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο, χωρίς στην πράξη επιπτώσεις και
επομένως χωρίς ουσιαστική σοβαρότητα. Στη χώρα μας, από τις «βαρετές» ειδήσεις
του κρατικού τηλεοπτικού μονοπωλίου έχουμε οδηγηθεί στις «μελοδραματικές»
ειδήσεις της ιδιωτικής τηλεοπτικής κυριαρχίας.

Από την άλλη πλευρά, η τηλεοπτική ενημέρωση εξομοιώνει την εμπειρία. Αυτό που
συμβαίνει σ’ ένα μέρος φαντάζει να είναι παρόμοιο με αυτό που διαδραματίζεται
σε κάποια άλλη περιοχή. Παράλληλα, όμως, η τηλεόραση έχει και μια άλλη
λειτουργία: «αυτο-αναφέρεται», δηλαδή οι ειδήσεις αναφέρονται σε άλλα
προγράμματα και αυτά αντικατοπτρίζουν συχνά γεγονότα που αναφέρονται στις
ειδήσεις. Αυτό το συνεχές «ξετύλιγμα» και η «αυτο-αναφορά» δίνουν την αίσθηση
ότι η τηλεόραση απευθύνεται στον τρέχοντα χρόνο για οτιδήποτε συμβαίνει σε
οποιαδήποτε στιγμή. Με άλλα λόγια, ο κόσμος εκλαμβάνεται όχι ως συνεκτικός,
αλλά ασυνεχής, κι σ’ έναν τέτοιο κόσμο, η αντίφαση είναι αδύνατο να τεθεί υπό
έλεγχο.

Έχουμε τόσο πολύ συνηθίσει στον κατακερματισμένο κόσμο «σε ενεστώτα χρόνο»,
όπου τα γεγονότα υπάρχουν από μόνα τους, αποσυνδεμένα από το παρελθόν ή το
μέλλον ή από άλλα γεγονότα, ώστε όλες οι προϋποθέσεις για τη συνεκτική
κατανόησή τους ουσιαστικά να εξαφανίζονται. Κι έτσι, στο περιβάλλον όπου δεν
υπάρχει περιβάλλον, αυτό που πιθανόν μας ενδιαφέρει είναι αυτό που συμβαίνει ή
λέμε τώρα.

Στην πράξη, η μελοδραματική διάσταση των τηλεοπτικών δελτίων συμβάλλει στον
τρόπο με τον οποίο το κοινό σταδιακά «αξιολογεί» και «κρίνει» την
πραγματικότητα. Σταδιακά δημιουργείται ένας αέναος ή, κατ’ άλλους, φαύλος
κύκλος, με αποτέλεσμα το κοινό να επιζητά αυτό που του φαίνεται οικείο και
ταυτόχρονα πρωτόγνωρο. Άλλωστε, στο συνεχές «βουητό» της τηλεόρασης, ο
«στόχος» κινείται τόσο γρήγορα ώστε να αδυνατούμε να έχουμε μια προσεκτική
προσέγγιση. Κάθε λίγο παρουσιάζεται κάτι καινούργιο και ύστερα από λίγο
ξεπερνιέται κι αυτό. H αμεσότητα της τηλεόρασης μειώνει τη συνοχή των
γεγονότων που παρουσιάζει. Οι τηλεοπτικές ειδήσεις για θεομηνίες, σκάνδαλα,
ομήρους, απόπειρες δολοφονίας, κρίσεις, ακρωτηριασμούς, συμφωνίες ενώσεων και
για διάφορα δυστυχήματα συνήθως συμπεριλαμβάνουν φήμες, αγωνίες και
εικοτολογία. Από τη στιγμή δε που η τηλεόραση αναζητά συνεχώς καινούργια
δράματα, σπανίως κοιτάζει πίσω για να διορθώσει τα προηγούμενα λάθη της.
Άλλωστε, πόσα χρόνια μιλάμε και διαπιστώνουμε ακριβώς τα ίδια. Όμως, αυτό που
πέρασε ανήκει ήδη στο παρελθόν.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.