TPITH AΠOΨH Tο Άγιο Πνεύμα της Kατανάλωσης

Υπάρχουν μερικά πράγματα της καθημερινότητας που τα παίρνουμε ως δεδομένα.
Έχουμε τόσο πολύ συνηθίσει στην παρουσία τους, ώστε σπάνια αναρωτιόμαστε γι’
αυτά. Λόγου χάρη, ο αέρας που αναπνέουμε, το νερό που πίνουμε, το κοίταγμα της
ώρας. Επίσης τα κυκλοφοριακά προβλήματα σε 24ωρη βάση, η αναμονή στις
τράπεζες, στα ταχυδρομεία, στις στάσεις λεωφορείων και τρόλεϊ. Αν δεν συμβεί
κάτι ιδιαίτερο που θα διακόψει τη συνήθη ροή των πραγμάτων (π.χ. απεργία στις
συγκοινωνίες, πλημμύρες, αύξηση των ατμοσφαιρικών ρύπων), όλα αυτά συμβαίνουν
γύρω μας χωρίς να τους δίνουμε ιδιαίτερη σημασία.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται πλέον τα Χριστούγεννα. Έστω κι αν έρχονται μια
φορά τον χρόνο, ως «ατμόσφαιρα» υπάρχουν όχι μόνον την ημέρα της 25ης
Δεκεμβρίου, αλλά όλες τις προηγούμενες ημέρες του μήνα και σε ορισμένες
περιπτώσεις από το τελευταίο δεκαήμερο του Νοεμβρίου. Για του λόγου το αληθές,
δείτε τις βιτρίνες των καταστημάτων, την έξαρση των διαφημιστικών μηνυμάτων
στα μέσα επικοινωνίας και ιδιαίτερα στην τηλεόραση. Τα τελευταία χρόνια
μάλιστα, σε ορισμένες γωνιές της Αθήνας και πόλεων της χώρας, κάποιες μπάντες,
ακόμη και σε ρυθμούς ροκ και τζαζ με τη χορηγία βεβαίως κάποιων εταιρειών,
«σηματοδοτούν» την έλευση των Χριστουγέννων και του Νέου Έτους περισσότερο από
ό,τι τα παιδιά που πατροπαράδοτα μας «λένε» τα κάλαντα, τα οποία δυστυχώς
κινδυνεύουν να καταλήξουν σαν μια μικρή παρένθεση των εορταστικών αυτών
ημερών, καθώς κάθε λογής περίεργοι τύποι τα τελευταία χρόνια μάς κτυπούν τις
πόρτες για να μας «πουν» κι αυτοί.

Τα Χριστούγεννα από θρησκευτική εορτή για τη γέννηση του Θεανθρώπου έχουν
μετατραπεί, όπως αναφέρει ο Ουμπέρτο Έκο, στην «κρίσιμη περίοδο του έτους για
τα καταστήματα και τα σούπερ μάρκετ», καθώς το επίκεντρο των Χριστουγέννων και
της Πρωτοχρονιάς είναι η «κατανάλωση για την κατανάλωση». Είναι γνωστό άλλωστε
ότι η όλη λειτουργία του σύγχρονου δυτικού οικονομικού στερεώματος, στα
μεταπολεμικά κυρίως χρόνια, στηρίχθηκε στην καλλιέργεια του καταναλωτισμού σε
σταθερή και διαρκή βάση. Τα Χριστούγεννα και το Νέο Έτος αποτελούν όχι μόνον
την αιχμή, αλλά και την κορύφωση της καταναλωτικής ζήτησης και προσφοράς των
υλικών αγαθών. Είναι η κορύφωση της χρονιάς που οφείλουμε ως γνήσια
καταναλωτικά υποκείμενα να δικαιολογήσουμε τον ρόλο μας. Και αν δεν έχουμε
χρήματα να διαθέσουμε για αγορές, γι’ αυτό έχουν φροντίσει οι τράπεζες με τα
«εορτοδάνεια» και τις πιστωτικές κάρτες, αφού το «shopping therapy» αποτελεί
μια διαφυγή από τα τρέχοντα προβλήματά μας.

Κι όταν το λησμονούμε, η «επικοινωνιακή ατμόσφαιρα» που δημιουργούν οι
βιτρίνες των καταστημάτων και οι αλλεπάλληλες διαφημίσεις μάς προτρέπουν γι’
αυτή την κοινωνική μας δραστηριότητα – από αγορές αγαθών και «ιδεών» έως και
πού θα κάνουμε ρεβεγιόν ή τι θα φάμε την ημέρα των Χριστουγέννων. Ας μη
γελιόμαστε, για μερικούς κλάδους της οικονομίας, ο τζίρος των Χριστουγέννων
αποτελεί το μεγαλύτερο κομμάτι του τζίρου της χρονιάς (τα στοιχεία λένε ότι η
χριστουγεννιάτικη περίοδος αποσπά από 40% έως και 85% των πωλήσεων ανάλογα με
τον κλάδο). Για δε την οικονομία στο σύνολό της, τα Χριστούγεννα αποτελούν την
τελευταία ευκαιρία της χρονιάς για «κίνηση του χρήματος», έστω κι αν έχει
ακριβύνει τόσο πολύ ή πλέον είναι δυσεύρετο.

Κι αν κάποιοι πάλι έχουν ξεχαστεί, έρχεται η σύγχρονη μορφή του Αϊ-Βασίλη να
τους υπενθυμίσει την αγορά των δώρων. Κι αν κάτι τέτοιο είναι μια μαγεία για
μικρά παιδιά που δεν έχει κανείς το δικαίωμα να τους στερήσει, παράλληλα τα
μαθαίνουμε από μικρά, έτσι ώστε να γίνει συνήθεια και τρόπος ζωής, ότι αυτές
τις μέρες αποτελεί υποχρέωση να καταναλώνουν μανιωδώς, όταν ενηλικιωθούν.

Έτσι λοιπόν κάθε τέτοια εποχή γινόμαστε μάρτυρες του πώς μια θρησκευτική
περίοδος μετατρέπεται από τον «πολιτισμό της κατανάλωσης» σε πρότυπο υλισμού,
έτσι ώστε και τα δώρα σε αυτές τις άγιες ημέρες να έχουν καταντήσει
περισσότερο υποχρέωση κι ανάγκη, παρά εκδήλωση αυθόρμητη και έκφραση χαράς κι
αγάπης. Ακριβώς όπως ο αέρας, το νερό, οι ουρές στις δημόσιες υπηρεσίες, έτσι
και η καταναλωτική μανία των Χριστουγέννων θεωρείται κάτι δεδομένο. Και τούτο
διότι ο δυτικός πολιτισμός έχει κατορθώσει να συνδέσει άρρηκτα την κατανάλωση
με την ευτυχία και το αίσθημα της πληρότητας. Αλλά η ζωή, όπως επισημαίνει ο
Εντγκάρ Μορέν στο «Πνεύμα των Καιρών», «δεν μπορεί να καταναλώσει τα πάντα και
η καταναλωτική κοινωνία δεν μπορεί ούτε και θα μπορέσει να δώσει τα πάντα.
Αποσύρει τη στιγμή ακριβώς που δίνει. Δεν μπορεί να προσφέρει ταυτόχρονα την
ασφάλεια και το ρίσκο, αφαιρεί την περιπέτεια προσφέροντας τις παντόφλες.
Αφαιρεί τη σάρκα προσφέροντας την εικόνα».

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.