TPITH AΠOΨH Σχολεία της Πόλης

Έχω την τύχη να μελετώ τον τελευταίο καιρό μια όψη της ιστορίας της Μεγάλης
του Γένους Σχολής· έτσι συνηθίσαμε να τη λέμε· για να έχουμε όμως την πλήρη
και πραγματική ονομασία της πρέπει να προτάξουμε το Πατριαρχική: Πατριαρχική
Μεγάλη του Γένους Σχολή. Δεν ξέρω γιατί παραλείπουμε την πρώτη λέξη –
προσδιορισμό, η οποία, ωστόσο, αποδίδει στη Σχολή ένα καίριο χαρακτηριστικό
της σημαντικό μέρος της ιστορίας της.

H Σχολή, που ήταν ένα σχολείο μέσης εκπαίδευσης, είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη
και υψηλό κύρος, τόσο που οι απόφοιτοί της να δηλώνουν με υπερηφάνεια και σε
κάθε ευκαιρία την ιδιότητά τους ως Μεγαλοσχολιτών και γενικώς να έχει
σχηματιστεί η εικόνα μιας Σχολής ισάξιας με Πανεπιστήμιο η περιγραφή είναι
ακριβής και χωρίς αξιολόγηση. Αξιολόγηση του εκπαιδευτικού και εθνικού, όπως
θέλουν μερικοί ρόλου της, της ιστορίας της γενικότερα, δεν έχει γίνει και δεν
φαίνεται να υπάρχει ενδιαφέρον για να γίνει. Δεν έχει γίνει γιατί τα αρχεία
της Σχολής δεν είναι, τα περισσότερα, γνωστά, ενώ ένα μέρος τους, άγνωστο
πόσο, έχει καταστραφεί κατά την πολιτική συγκυρία: Μικρασιατική Καταστροφή,
ανταλλαγή πληθυσμών, καταστροφές του 1955.

Βέβαια, βιβλία, μερικά ογκώδη, και άρθρα για την ιστορία της Πατριαρχικής
Μεγάλης του Γένους Σχολής και έχουν γραφτεί και δημοσιευτεί και περιέχουν
χρήσιμες πληροφορίες. Ανήκουν όμως σε εκείνη την παλαιού τύπου περιγραφική και
θαυμαστική ιστοριογραφία που δεν ήταν σε θέση να απαντήσει σε ερωτήματα της
κοινωνίας κατά τα τελευταία 30-40 χρόνια· εννοώ της ελλαδικής κοινωνίας, γιατί
ο Ελληνισμός της Πόλης είναι σε αυτό το χρονικό διάστημα περίπου ανύπαρκτος
ποσοτικά και οι απόφοιτοι πτυχιούχοι λέγονταν της Σχολής παίρνουν τον δρόμο
προς τα ξένα, ακόμη και αν αυτά είναι η Ελλάδα.

Αυτό που εννοώ όταν λέω ότι η παλαιά ιστοριογραφία δεν έχει απαντήσει σε
ερωτήματα της κοινωνίας των τελευταίων δεκαετιών, γιατί δεν ήταν στις λογικές
της να θέσει στις πηγές τα αντίστοιχα ερωτήματα, εννοώ ότι δεν γνωρίζουμε την
κύμανση του αριθμού των μαθητών, τη γεωγραφία της καταγωγής τους, την
κοινωνική τους υπόσταση, τις βαθμολογίες, τα μαθήματα που διδάσκονταν και τις
αλλαγές, τα αναλυτικά προγράμματα και άλλα που ενδιαφέρουν τις σημερινές
περιέργειές μας για το παρελθόν.

Και βέβαια, στην Πόλη η Πατριαρχική Μεγάλη του Γένους Σχολή δεν ήταν το μόνο
σημαντικό σχολείο· λειτουργούσαν ακόμη εκεί το Ζωγράφειο, το Ζάππειο, το
Ιωακείμειο, το Κεντρικό τα τρία τελευταία ήταν παρθεναγωγεία και άλλα
μικρότερα. Βέβαια, για να έχουμε μια συνολική εικόνα της εκπαίδευσης των
Ελλήνων στην Πόλη, χρειάζεται επιτόπια έρευνα στα αρχεία των σχολείων αυτών
από ομάδα ή και ομάδες ερευνητών· χρειάζεται δηλαδή πρόγραμμα και γερή
χρηματοδότηση. Αν, βέβαια, όλα αυτά θεωρούνται χρήσιμα από τις εξουσίες, κάτι
που έως τώρα δεν έχει αποδειχτεί.

Μία βέβαια από αυτές τις εξουσίες, η ισχυρότερη εν προκειμένω μετά το τουρκικό
κράτος στην Πόλη, ήταν και είναι το Πατριαρχείο. Οι επεμβάσεις του
Πατριαρχείου στο εκπαιδευτικό σύστημα και στο περιεχόμενο και το «πνεύμα» της
διδασκόμενης ύλης ήταν άμεσες και αποφασιστικές· όχι μόνον στη Μεγάλη του
Γένους Σχολή, που, εν πάση περιπτώσει, ήταν «δική του» και τη διοικούσε, αλλά
και στα άλλα. Γι’ αυτό το «πνεύμα» μας μιλούν εύγλωττα δύο κείμενα. Το ένα
είναι από απόφοιτο της Μεγάλης του Γένους Σχολής και είναι δημοσιευμένο στο
βιβλίο «Τα ελληνικά σχολεία της Πόλης» του Συνδέσμου Μεγαλοσχολιτών: «Τα καινά
δαιμόνια δεν εισεχώρουν εκεί μέσα. Θεμέλιον και οδηγόν της είχε [η Σχολή] την
πίστιν, που συνετήρει όλους και την παράδοσιν… Δεν είχε και δεν εφήρμοζεν
αυτά τα νεώτερα παιδαγωγικά συστήματα… Αλλά διετήρει το καλλίτερον όλων των
συστημάτων και όλων των μεθόδων: “την ακατάλυτον μεγάλην παράδοσιν”».

Το άλλο είναι από ομιλία του Πατριάρχη Ιωακείμ Γ’ στο Ζωγράφειο Λύκειο, το
1901· ο Ιωακείμ Γ’ έχει χαρακτηριστεί με επίθετα όπως «μεγάλος», «σπουδαίος»,
«κολοσσός» κ.ά. Είπε λοιπόν στην ομιλία του (ένα μικρό απόσπασμα είναι
δημοσιευμένο στο ίδιο βιβλίο): «Πρώτον φρονώ ότι δεν δυνάμεθα επ’ ουδενί λόγω
να αποχωρισθώμεν από της κλασσικής παιδείας, σφάλλονται δε οι τούτο
επιδιώκοντες. Σφάλλονται επίσης οι ζητούντες ν’ αντικαταστήσωσι την γλώσσαν
ημών, αυτήν την οποίαν γράφομεν και λαλούμεν, διά γλωσσαρίου πεπατημένου μη
ανήκοντος εις τον Έλληνα. Όσω δ’ αφορά το τρίτον, τα πρακτικά σχολεία, ουδείς
ο αντιλέγων. Αλλά δεν πρέπει χάριν αυτών να καταργήσωμεν και ελαττώσωμεν την
κλασσικήν παιδείαν. Έτερον εκάτερον. Αι περιστάσεις θα μας οδηγήσωσιν, όπως
εξεύρωμεν τα μέσα προς πρακτικήν μόρφωσιν της νεότητος». Βέβαια, τα κείμενα
της εποχής μαρτυρούν ότι δεν «ελάλουν» αυτήν ακριβώς τη γλώσσα, αλλά την άλλη,
του «πεπατημένου γλωσσαρίου». Θεωρώ όμως πολύ σημαντικό τον συντηρητισμό που
αποπνέει αυτός ο χαρακτηρισμός ως «μη ανήκον εις τον Έλληνα» αυτό το
«γλωσσάριον», όπως και την πλήρη αντίδραση σε καθετί καινούργιο· μας το είπε
και το πρώτο κείμενο: η μόνη παιδαγωγική αξία είναι η παράδοση! Να μην
επιτρέψουμε στο καινούριο να διαταράξει το σύστημά μας σχέσεων και εξουσίας,
το «να τα αφήσουμε όπως τα βρήκαμε» δεν είναι μόνον συντηρητικό, ούτε μόνον
αντιεπιστημονικό, ως άρνηση της Ιστορίας· είναι, κυρίως, βαθιά αντικοινωνικό.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.