ANOIXTO ΜΒΑ Nέο σύστημα επιχειρηματικής ηθικής για τον «αιώνα της πληροφορικής»

Στο πλαίσιο της διαρκούς επαγγελματικής εκπαίδευσης – μέσω του «Ανοιχτού MBA»
ή οποιασδήποτε άλλης πηγής – πολλοί θα βρεθούν αντιμέτωποι με τα θέματα των
λεγόμενων 3Δ (Διοίκηση – Διακυβέρνηση – Διαφάνεια). Είναι σημαντικό κάθε
αναγνώστης να έχει μια γενική εικόνα της προσέγγισης και θεώρησης αυτών των
θεμάτων, των αρμοδίων φορέων, των προσπαθειών, του νομοθετικού και ρυθμιστικού
πλαισίου για μια ηθική και διαφανή διακυβέρνηση μέσω ενός αποτελεσματικού
Management (Μάνατζμεντ).

H ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΑΛΛΑΖΕΙ TA ΔΕΔΟΜΕΝΑ

Αναμφίβολα, το αποτελεσματικό Μάνατζμεντ που σήμερα παρατηρούμε σε ορισμένες
επιτυχημένες ελληνικές ή πολυεθνικές επιχειρήσεις οφείλεται και στα
τεχνολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται. Σημαντική επίδραση είχε η
επανάσταση της πληροφορικής (Information revolution) που προέρχεται από τους
τεχνολογικούς διευκολυντές (technological enablers), όπως η ταχεία επέκταση
των υπολογιστών, η σε χαμηλό κόστος αποθήκευση πληροφοριών, η ανάπτυξη ενός
υπερσύγχρονου λογισμικού δικτύων (sophisticated network software) κ.ά. Το
Διαδίκτυο (Internet) και τα εσωτερικά δίκτυα (intranets) πολυεθνικών
επιχειρήσεων και τραπεζών αποτελούν και παρέχουν τις τεχνολογικές υποδομές για
να υποστηριχθεί η επανάσταση της γνώσης (knowledge revolution). Οι πρόοδοι της
τεχνολογικής πληροφόρησης έχουν υποχρεώσει τις επιχειρήσεις να αλλάξουν τις
μεθόδους εργασίας, παραγωγής και μάρκετινγκ. Έχουν μεγαλώσει το ανταγωνιστικό
πλεονέκτημα και αλλάξει άρδην τον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρήσεις και τα
άτομα μπορούν να αποκτήσουν, να αποθηκεύσουν και να αναλύσουν πληροφορίες που
σχετίζονται με κάθε πολίτη. H πληροφορική των συστημάτων και της τεχνολογίας
μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη βελτίωση επιπέδου ποιότητας, ακόμα και σε
ατομικό επίπεδο. Από την άλλη, τα πληροφοριακά συστήματα επικοινωνίας έχουν
επιτρέψει σε επιχειρήσεις και οργανισμούς να συλλέξουν, να αποθηκεύσουν και να
μοιραστούν πληροφορίες σχετικά με άτομα σε επίπεδο που προηγουμένως ήταν
ακατόρθωτο. Εκτιμάται ότι ο μέσος ενήλικος μπορεί να έχει προσωπικά δεδομένα
που είναι καταχωρημένα σε περισσότερα από 200 ηλεκτρονικά αρχεία. Ταχείες
αλλαγές, προωθούμενες από την πληροφορική τεχνολογία, δημιουργούν νέες
καταστάσεις, στις οποίες οι ισχύοντες νόμοι ή κανόνες συμπεριφοράς μπορεί
πλέον να μην ανταποκρίνονται, καθώς τα ηθικά πρότυπα δεν έχουν ακόμα
κωδικοποιηθεί διά νόμου.

ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΑΡΧΕΣ ΗΘΙΚΗΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ

Για τον αιώνα της πληροφορικής απαιτείται ένα νέο σύστημα ηθικής, προκειμένου
να οδηγήσει τις επιλογές και τις δράσεις των ατόμων και των οργανισμών (Laudon
and Laudon 2000). Ένα μοντέλο που συχνά χρησιμοποιείται για να ενθαρρυνθεί η
συζήτηση και η πολιτική λήψης αποφάσεων σχετικά με θέματα ηθικής στην περίοδο
των τεχνολογικών εξελίξεων που διανύουμε, είναι οι Πέντε Αρχές Ηθικής του
Αιώνα της Πληροφορικής (Five Moral Dimensions of the Information Age):

1. Δικαιώματα και υποχρεώσεις της πληροφορικής: Τα δικαιώματα που
έχουν τα άτομα και οι οργανισμοί σχετικά με την πληροφορική και σχετίζονται
μεταξύ τους. Κάθε άτομο έχει δικαίωμα να μείνει μόνο, ελεύθερο από εποπτεία ή
επέμβαση από άλλα άτομα, οργανισμούς ή από το κράτος.

2. Περιουσιακά δικαιώματα – πνευματική ιδιοκτησία: Άυλη περιουσία που
δημιουργείται από άτομα ή ομίλους που υπόκεινται σε προστατευτισμό, και
περιλαμβάνει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, εμπορικά σήματα ή εμπορικά
μυστικά (copyright and patents). Οι Πληροφοριακές τεχνολογίες θέτουν μια
αυστηρή πρόκληση στα ισχύοντα ιδιοκτησιακά καθεστώτα (property regimes). Τα
ψηφιακά μέσα (digital media) διαφέρουν από άλλες παραδοσιακές μορφές μέσων σε
όρους εύκολης αντιγραφής, εύκολης μετάδοσης και εύκολης (αντ)αλλαγής.

3. Ευθύνη και Έλεγχος: Οι μηχανισμοί αξιολόγησης ευθύνης για αποφάσεις
που έχουν ληφθεί και δράσεις που πραγματοποιήθηκαν. Ποιος, ενδεχομένως, θα
θεωρηθεί υπεύθυνος και υπόχρεος για το κακό που έγινε σε άτομα; Θα πρέπει ένας
παροχέας ηλεκτρονικών υπηρεσιών να θεωρηθεί υπεύθυνος για τις εκπομπές που
απευθύνθηκαν σε πελάτες, π.χ. προσβλητικά ή πορνογραφικά θέματα; Το κεντρικό
ηθικό θέμα εδώ είναι αν τα άτομα και οι οργανισμοί που δημιουργούν, παράγουν
και πωλούν πληροφοριακά συστήματα είναι ηθικά υπεύθυνα για τα αποτελέσματα της
χρήσεώς τους.

4. Ποιότητα συστημάτων: Ποιο είναι το αποδεκτό και ικανό επίπεδο
συστηματικής ποιότητας; Σε ποιο σημείο θα πρέπει αυτοί που αναπτύσσουν τα
συστήματα να πουν «σταματήστε τις δοκιμές, έχουμε κάνει ό,τι μπορούμε για την
τελειοποίηση αυτού του λογισμικού»; H ποιότητα συστημάτων είναι μια κύρια
ανησυχία.

5. Ποιότητα ζωής: Υπάρχουν ορισμένα «αρνητικά κοινωνικά κόστη» στην
εισαγωγή των τεχνολογιών πληροφορικής. H τεχνολογία δημιούργησε μια άμεση
κοινωνία (just-in-time society), άμεσες σε χρόνο εργασίες (just-in-time jobs)
και άμεσους εργασιακούς χώρους. Το να κάνεις οτιδήποτε, οπουδήποτε, μέσω του
ηλεκτρονικού περιβάλλοντος, περιόρισε και άμβλυνε τα σύνορα που παραδοσιακά
χώριζαν την εργασία από την οικογενειακή ζωή και την ξεκούραση. H εργασιακή
ομπρέλα επεκτείνεται τώρα πέραν του οκταώρου. Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια
υπήρξε μια δραματική αύξηση στα ηλεκτρονικά εγκλήματα.

Το πόσο καλή είναι η «γνώση» και πόσο σωστά εφαρμόζεται σε κάθε περίσταση,
έχει να κάνει με τη «σοφή χρήση της πληροφορικής» και τις «βέλτιστες
πρακτικές» (best practices) που εφαρμόζονται από το Μάνατζμεντ ενός οργανισμού
ή μιας επιχείρησης.

ΟΙ ΑΡΧΕΣ KAI ΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ

H παγκοσμιοποίηση των επιχειρήσεων και ο απαιτούμενος αποτελεσματικός έλεγχός
τους οδήγησαν στην υποχρεωτική εφαρμογή των κανόνων ή αρχών της Εταιρικής
Διακυβέρνησης (corporate governance). Παρ’ όλο που οι αρχές της μελετήθηκαν
και διατυπώθηκαν πριν από πολλά χρόνια, ακόμα και από τους Έλληνες φιλοσόφους,
ο όρος Εταιρική Διακυβέρνηση διαδόθηκε και έγινε παγκοσμίως γνωστός μετά την
κατάρρευση της εταιρείας Ένρον. H τότε πληγωμένη σε γόητρο κυβέρνηση των ΗΠΑ
αισθάνθηκε την ανάγκη να ενεργήσει αμέσως και δυναμικά. Μία από τις ενέργειές
της ήταν να διατάξει, χωρίς τη συνήθη προειδοποίηση και υποστήριξη, το
κλείσιμο της AA, μιας από τις σημαντικότερες ελεγκτικές εταιρείες. Επίσης,
προχώρησε στη νομοθέτηση σκληρότερων χρηματιστηριακών κανονισμών με την
ονομασία «Σαρμπάνης – Όξλεϊ». Κύριος εισηγητής του νόμου ήταν ο Έλληνας
γερουσιαστής Παύλος Σαρμπάνης. Ο προαναφερόμενος νόμος δημοσιεύθηκε στις 29
Ιουλίου 2002 και άρχισε να ισχύει έναν μήνα μετά. Ο νόμος καλύπτει ένα ευρύ
φάσμα οδηγιών περιλαμβανομένων των επιτρεπόμενων και των μη επιτρεπόμενων
(ασυμβίβαστων) υπηρεσιών – κυρίως συμβουλευτικών -, αυτών δηλαδή που δεν
μπορούν οι ελεγκτές να προσφέρουν στους πελάτες τους. Επίσης, καλύπτει το θέμα
της Εταιρικής Διακυβέρνησης, αναφέρεται στο θέμα δανείων προς τα μέλη των
Διοικητικών Συμβουλίων των εταιρειών και θέτει τους κανονισμούς που διέπουν το
έργο των ελεγκτών.

ΣΑΝ MIA ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

Οι περισσότερες επιχειρήσεις, τόσο στην Αμερική όσο και στις περισσότερες
χώρες της E.E., χειρίζονται πρακτικά το θέμα της Εταιρικής Διακυβέρνησης σαν
μια ανεξάρτητη διεργασία (process). Είναι αυτονόητο, όμως, ότι πρόκειται για
βέλτιστες πρακτικές (best practices) που απορρέουν από τις πέντε διαδικασίες
του Μάνατζμεντ. Εύκολα δε, καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι, αν αυτές οι
πρακτικές ακολουθούνταν στον βαθμό που περιμένει κανείς από ένα ηθικό και
αποτελεσματικό Μάνατζμεντ, δεν θα υπήρχε η ανάγκη της πολύπλοκης νομοθεσίας
Εταιρικής Διακυβέρνησης που άπλωσε τα πλοκάμια της γύρω από τις επιχειρήσεις
και δημιούργησε ένα σημαντικό βάρος διαχείρισης σε χρόνο και πόρους, όπως
καθημερινά αναφέρεται σε οικονομικές εφημερίδες ή περιοδικά.

ΑΠΟ THN ΠΡΩΤΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΣΑΡΜΠΑΝΗ

Από τη σκοπιά των εποπτικών αρχών, η Εταιρική Διακυβέρνηση έχει προσθέσει
σημαντικό νομοθετικό και εποπτικό έργο. Σημειώνεται ότι το θέμα της Εταιρικής
Διακυβέρνησης απασχόλησε την αγγλική κυβέρνηση για πρώτη φορά με την έκθεση
επί του θέματος (Caderbury Report) η οποία δημοσιεύτηκε την 1η Δεκεμβρίου
1992. Μέσα από τις 89 σελίδες της, σε δύο ενότητες, καλύπτει: α) τον κορμό των
βέλτιστων πρακτικών και β) τα θέματα του Διοικητικού Συμβουλίου, όπως η
αποτελεσματικότητα του Δ.Σ., η εκπαίδευση, ο εσωτερικός έλεγχος κτλ.
Ακολούθησε η έκθεση του Greenbury που βελτίωσε την πρακτική εφαρμογή σε
ορισμένα από τα θέματα της προαναφερθείσας έκθεσης. Στη συνέχεια, δημοσιεύτηκε
η έκθεση Turnbul που επικεντρώνεται κυρίως στο θέμα του εσωτερικού ελέγχου.
Στις 30 Ιουλίου 2002, δέκα χρόνια περίπου μετά την έκθεση Caderbury Report,
νομοθετήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες ο προαναφερόμενος Νόμος Σαρμπάνη
(Sarbanes-Oxley Act) που, όπως αναφέρθηκε πολλές φορές από τα MME, αποτελεί
ένα σημείο προσανατολισμού των επιχειρήσεων σε διεθνές επίπεδο και στοχεύει
στην επαναφορά της εμπιστοσύνης των επενδυτών προς τις χρηματαγορές και τις
Διοικήσεις των εταιρειών.

«ΕΠΙΤΕΛΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ» KAI ΣΩΣΤΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ

Κρίσιμος παράγοντας για την αποφυγή του «κινδύνου φήμης και πελατείας», καθώς
και για ένα αποτελεσματικότερο Μάνατζμεντ (management) των επιχειρήσεων, όπως
και των επενδυτών, είναι η λήψη σωστών αποφάσεων που βασίζεται στην πλήρη,
έγκαιρη και έγκυρη πληροφόρηση. Για να συμβεί, όμως, αυτό, στο πλαίσιο των
πέντε διαδικασιών του Μάνατζμεντ, πρέπει να προηγηθεί κάποιου είδους ανάλυση
και μελέτη διαφόρων στοιχείων. H διεργασία αυτή στις επιχειρήσεις είναι γνωστή
ως επιτελική εργασία. Διεξάγεται έρευνα, επιλογή, συγκέντρωση και μελέτη
στοιχείων, και με έναν οργανωμένο τρόπο παρουσιάζονται και υποβάλλονται
εισηγήσεις. Στη συνέχεια εξετάζονται τα στοιχεία που τίθενται στη Διοίκηση και
αποφασίζονται οι α ή β δράσεις και το πώς εκτελούνται. Με τη σωστή επιτελική
εργασία, μια επιχείρηση μπορεί να πετύχει τα ακόλουθα:

* Να δημιουργήσει και να διατηρήσει ένα σωστό εργασιακό κλίμα και να
ενδυναμώσει το επίπεδο εμπιστοσύνης του προσωπικού προς τους στόχους της
επιχείρησης.

* Να μειώσει τον χρόνο απασχόλησης των μάνατζερ και των στελεχών που
συνδέονται με μια παραγωγική διαδικασία ή με ένα έργο.

* Να αποφύγει λάθη.

* Να αυξήσει την αποδοτικότητά της.

H προσπάθεια αυτή εντείνεται αναγκαστικά, όταν η επιχείρηση λειτουργεί σε ένα
παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, καθώς τα προβλήματα γλώσσας, τα ήθη και τα
έθιμα, η κουλτούρα, το νομικό και θεσμικό πλαίσιο διαφέρουν από χώρα σε χώρα.
Τα προβλήματα πολλαπλασιάζονται με γεωμετρική πρόοδο όταν οι αποφάσεις που θα
ληφθούν θα είναι σε επίπεδο κλάδου επιχειρήσεων. Ειδικότερα, τέτοια προβλήματα
έχουν παρατηρηθεί πιο έντονα στον χρηματοοικονομικό τομέα, όπου τα σύνορα της
επιχειρηματικής λειτουργίας έχουν εξαφανισθεί και η διάκριση μεταξύ εμπορικών
και επενδυτικών τραπεζών δεν υπάρχει πια στις περισσότερες χώρες, με
αποτέλεσμα οι τράπεζες να ενεργούν σαν ανάδοχοι, σύμβουλοι, θεματοφύλακες
κ.λπ., πλέον των παραδοσιακών τους λειτουργιών.

ΜΕΓΑΛΩΝΟΥΝ ΟΙ «ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ»

H ανάγκη επίλυσης των προβλημάτων αυτών στον χρηματοοικονομικό χώρο, σε μια
ενιαία βάση, επιβεβαιώθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης τον
Μάρτιο του 2002, όπου αποφασίστηκε ένα πρόγραμμα δράσης με το οποίο
υπογραμμίζεται η ανάγκη να αναβαθμισθούν οι «απαιτήσεις διαφάνειας». Οι
δράσεις αυτές διατυπώνονται μέσα από την Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
και του Συμβουλίου για τις Προϋποθέσεις Διαφάνειας της Πληροφόρησης σχετικά με
τους εκδότες των κινητών αξιών που έχουν εισαχθεί για διαπραγμάτευση σε
ρυθμιζόμενη αγορά. H Οδηγία αυτή χωρίζεται σε δύο τμήματα. Το πρώτο τμήμα, στα
τρία κεφάλαιά του, καλύπτει τις γενικές διατάξεις, την περιοδική πληροφόρηση
και την τρέχουσα πληροφόρηση, ενώ το δεύτερο τμήμα, πάλι μέσα από τρία
κεφάλαια, καλύπτει τις γενικές υποχρεώσεις, τις αρμόδιες αρχές και τα
εκτελεστικά μέτρα. H Οδηγία αυτή σύντομα θα ενσωματωθεί στο Ελληνικό Δίκαιο.

Το νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα

Το θέμα της Εταιρικής Διακυβέρνησης (corporate governance) στην Ελλάδα
καλύπτεται από τον Νόμο 3016/2002 που μέσα από τα έντεκα άρθρα του, πλην του
πρώτου άρθρου για το «Πεδίο Εφαρμογής», παρέχει σε τρία μέρη (A, B και Γ) τις
παρακάτω διατάξεις:

A. Διοικητικό Συμβούλιο (Δ.Σ.): Περιλαμβάνει τις υποχρεώσεις και τα καθήκοντα
των μελών του Δ.Σ., την κατάταξη των μελών σε εκτελεστικά και μη εκτελεστικά,
τα ανεξάρτητα μη εκτελεστικά μέλη του Δ.Σ., καθώς επίσης και τον τρόπο
καθορισμού της αμοιβής των μη εκτελεστικών μελών.

Β. Εσωτερικός κανονισμός και εσωτερικός έλεγχος: Αναφέρεται στον εσωτερικό
κανονισμό λειτουργίας, στην Οργάνωση του Εσωτερικού Ελέγχου και στις
Αρμοδιότητες της Υπηρεσίας Εσωτερικού Ελέγχου.

Γ. Λοιπές και μεταβατικές διατάξεις: Αφορούν αυξήσεις του μετοχικού κεφαλαίου
με καταβολή μετρητών, αποκλίσεις στη χρήση αντληθέντων κεφαλαίων, συνέπειες
της παραβίασης διατάξεων του νόμου και μεταβατικές διατάξεις.

Για να επεξηγηθεί και να ενδυναμωθεί το παραπάνω ελληνικό νομοθετικό πλαίσιο,
έχουν εκδοθεί, τόσο από την Τράπεζα της Ελλάδος όσο και από την Επιτροπή
Κεφαλαιαγοράς, αποφάσεις ή εγκύκλιοι που επεξηγούν τις διατάξεις της
προαναφερθείσας νομοθεσίας.

Tips

Το πόσο…

… καλή είναι η «γνώση» και πόσο σωστά εφαρμόζεται σε κάθε περίσταση, έχει
να κάνει με τη «σοφή χρήση της πληροφορικής» και τις «βέλτιστες πρακτικές» που
εφαρμόζονται από το Μάνατζμεντ ενός οργανισμού ή μιας επιχείρησης

Tips

Αν οι βέλτιστες…

… πρακτικές που απορρέουν από τις πέντε διαδικασίες του Μάνατζμεντ
ακολουθούνταν στον βαθμό που περιμένει κανείς από ένα ηθικό και αποτελεσματικό
Μάνατζμεντ, δεν θα υπήρχε η ανάγκη της πολύπλοκης νομοθεσίας Εταιρικής
Διακυβέρνησης που άπλωσε τα πλοκάμια της γύρω από τις επιχειρήσεις

Βιβλιογραφία

* KPMG International, Consulting Services Manual

* PWC: Transparency, Building the European Capital Market

* Robert Davies (KPMG partner), Reflections on Knowledge

* Economist, Corporate Governance and Transparency

* Peter Drucker, extracts from his numerous books

* George Bakehouse, Ο Μεγάλος αδελφός – Big Brother 23 Ιουλίου 2004
(Μια πληροφόρηση προς το κοινό από το ACCA)

* D. Patric Georges – Αλεξάνδρα Γ. Ευθυμιάδου – Δημήτρης K. Τσίτος,
Πρακτικός Προσανατολισμός στο Σύγχρονο Μάνατζμεντ (management)

* CESR, Διάφορες ανακοινώσεις

* Γιάννη K. Χολέβα, Λεξικό Διοικήσεως Επιχειρήσεων.