Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Ηθικολογία. Μία πολύ ενδιαφέρουσα πτυχή όχι μόνο
ως προς την ανηθικότητά της αλλά και ως προς την πολιτική της διάσταση
αναπτύσσει ο συνταγματολόγος Σταύρος Τσακυράκης στο «Θρησκεία κατά Τέχνης
(Εκδόσεις Πόλις).

H «ηθικιλίνη» βλάπτει σοβαρά την κοινωνία

Μάης του ’68. Τότε όλα ήταν πολιτικά. Σήμερα είναι όλα ηθικά

Ο ANTPE KONT-ΣΠΟΝΒΙΛ είναι σήμερα από τους δημοφιλέστερους
διανοουμένους στη Γαλλία (καθηγητής Φιλοσοφίας στη Σορβόννη). Δύο παρατηρήσεις
του έχουν προκαλέσει μεγάλες συζητήσεις. H μία έχει να κάνει με τη διαφορά τού
1968 από το σήμερα: «Το ’68 η ουτοπία επιχείρησε να αντικαταστήσει την ηθική.
Το ’68 λέγαμε ότι όλα είναι πολιτική. Ακόμη και οι σεξουαλικές σχέσεις.
Σήμερα, η ηθική επιχειρεί να αντικαταστήσει την ουτοπία». H δεύτερη παρατήρησή
του έχει να κάνει με την αιτία χρήσης όλο και περισσότερο στον δημόσιο διάλογο
και στην πολιτική ατζέντα της «ηθικής»: «Στην Αμερική λένε ότι η “ηθική
πουλάει”, φέρνει κέρδη».

Αλλά στην Ελλάδα, κατά έναν περίεργο τρόπο, επικρατεί σχεδόν αμαχητί ένα
ηθικολογικό κλίμα που καταφέρνει να μην έχει καμία σχέση με οποιαδήποτε έννοια
ηθικής.

Να το ξεκαθαρίσουμε εξ αρχής: η ηθική του ατόμου δεν επιβάλλεται από τα πάνω.
Ως ηθική στάση συνίσταται (σύμφωνα με τον πλέον αποδεκτό ορισμό από τον Γάλλο
φιλόσοφο Λεβινάς) η ανάληψη της άνευ ορίων και όρων ευθύνης για τον άλλο. Το
κύριο χαρακτηριστικό της είναι, λοιπόν, η ανιδιοτέλεια.

Όπως λέει ο Τάκης Καφετζής (αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο
Πελοποννήσου): «H ηθική είναι επικεντρωμένη στην υπευθυνότητα του ατόμου και
δεν εκπορεύεται από την εξουσία. H ηθική κινείται στον ιδιωτικό χώρο, ο οποίος
αγωνίστηκε για να κερδίσει αυτονομία και προνόμια, μια ζωτική σφαίρα δράσης
όπου δεν θα αναμειγνύεται η κεντρική εξουσία».

Αν η ηθική δεν μπορεί παρά να είναι αποκλειστικά προσωπική, σε μία κοινωνία
της οποίας η βάση είναι το άτομο, όπως σημειώνει ο A. Παπαρίζος (αναπληρωτής
καθηγητής στο Πάντειο), «η πολιτική είπε πολύ απλά ότι βάση της είναι η
αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Αλλά αυτή η αξιοπρέπεια είναι απρόσωπη. Αν είμαι
καλός γιατρός, η κοινωνία δεν θα αναζητήσει τα ιδιωτικά μου γούστα, το ηθικό
μου πρόσωπο, ούτε θα το προβάλλει»…

Πολλοί υποστηρίζουν ότι η ηθικολογία…

… δεν είναι καινούργιο φρούτο στην ελληνική κοινωνία. Πάντως, οι
περισσότεροι συμφωνούν ότι αυτή έφθασε στο ζενίθ την τελευταία διετία. Και
λόγω πολιτικών επιλογών και λόγω ενός συγκεκριμένου ύφους (κυρίως) από
τηλεοπτικά κανάλια. Ο Νικόλας A. Σεβαστάκης (επίκουρος καθηγητής, Πανεπιστήμιο
Αιγαίου) δίνει συνοπτικά την ιστορία: «Την τελευταία διετία λέξεις όπως
διαφθορά, εντιμότητα, αλαζονεία, κάθαρση, σεμνότητα, ταπεινότητα ανασύρθηκαν
για να περιγράψουν το πολιτικό πρόβλημα της χώρας ως πρόβλημα “πολιτισμού της
πολιτικής”. Όμως, η ορατή μετάφραση αυτής της ηθικής φρασεολογίας απογειώνει
το αστυνομικο-δικαστικό χρονικό και την ανακλαστική έκκληση του εισαγγελέα.
Στην αναζήτηση του “κοινωνικού κέντρου” – το ιερό δισκοπότηρο των κομμάτων
διακυβέρνησης -, η ηθική φρασεολογία γίνεται το ιδανικό ντεκόρ μιας πενιχρής
πολιτικής: στεγάζει τις αμηχανίες του ισορροπιστή ανάμεσα στις επιθυμητές γι’
αυτόν φιλελεύθερες “μεταρρυθμίσεις” και στο κόστος που πιθανολογείται ότι θα
έχουν».

Το πρόβλημα της ηθικολογίας καταγράφεται, λοιπόν, από τη στιγμή που «οι
έννοιες αυτές και εμφανίζονται», εξηγεί ο A. Παπαρίζος, «και αποδίδονται στην
αδυναμία προσώπων και όχι θεσμών».

Για παράδειγμα, ο K. Καραμανλής εγκαινιάζοντας την κεντρική του πολιτική
επιλογή χρησιμοποίησε τη «διαφθορά και τη διαπλοκή», την οποία όμως απέδωσε σε
πρόσωπα (και ούτε καν ευθέως, αλλά υπαινικτικά). H διαφθορά λοιπόν εμφανίζεται
ως προσωπική αδυναμία και έτσι το «αδύναμο» ξαναπροσιδιάζει στο πρόσωπο και
μάλιστα με κριτήρια εξωπολιτικά. Με τα κριτήρια της ιδιωτικότητας. Να το
κάνουμε λιανά; Στη δημοκρατία αποφασίζουν οι πολλοί, γιατί – έγραφε ο
Αριστοτέλης – οι πολλοί διαφθείρονται πιο δύσκολα. H διαφθορά λοιπόν, λέει ο
A. Παπαρίζος, είναι πολιτικό γεγονός, δεν είναι θέμα προσωπικής ηθικής.
Αντίθετα, σήμερα εμφανίζεται ως αδυναμία προσώπων.

Γι’ αυτό και η ηθικολογία στην πολιτική δεν είναι ηθική: διότι αναζητεί τα
προσωπικά κριτήρια και κίνητρα. Αναζητεί προθέσεις. Έτσι επιβάλλει εξ αρχής
την πειθαρχία και τον καταναγκασμό του ατόμου στο όνομα μιας ολιστικής
αντίληψης της κοινωνίας.

H ηθικολογία στην πολιτική δεν είναι ηθική και για έναν ακόμη λόγο: «Διότι»,
λέει ο T. Καφετζής, «επιχειρεί με τον χειρότερο τρόπο να υποτάξει το άτομο σε
προκαθορισμένες νόρμες και συμπεριφορές. Όταν για παράδειγμα συζητάμε δημόσια
για θέματα που σαφώς ανήκουν στην ιδιωτική σφαίρα του καθενός όπως οι
ταυτότητες, τότε πολύ απλά ξαναγυρνάμε σε έναν προ-Διαφωτισμού κοινοτισμό,
όπου πάνω από το άτομο υπήρχε η κοινότητα και έξω από αυτήν δεν υπήρχε το
άτομο».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανηθικότητας…

… ελέω ηθικολογίας υπήρξε και το θέμα του βασικού μετόχου: άραγε, πόσο ηθικό
είναι να κρύβεις το πρόβλημα φορτώνοντας την πολιτική σου αδυναμία ως ενοχή
στις πλάτες συγγενών και συζύγων; Πόσο ηθικό είναι να αρνείσαι τα ατομικά
δικαιώματα των συγκεκριμένων προσώπων και μάλιστα επικαλούμενος τον «νόμο του
αίματος;». H Βασιλική Γεωργιάδου (επίκουρη καθηγήτρια, Πάντειος) προχωρεί
ακόμη περισσότερο, αν και κατά τη γνώμη της η ελληνική κοινωνία τα τελευταία
χρόνια δεν ζει υπό καθεστώς ηθικολογίας, «αλλά υπερ-ηθικισμού. Είναι ένας
τρόπος να απαντήσεις στην αβεβαιότητα. Ένα στοπ στην Ιστορία. Ο κόσμος
ραμμένος στα μέτρα του νοικοκύρη. Ο υπερ-ηθικισμός ουσιαστικά επιβάλλει μια
ηθική ακαμψία. Με λίγα λόγια, ενώ ηθική είναι τελικά να υπάρχεις για τον άλλο
άνευ όρων και άνευ ανταπόδοσης, ο υπερ-ηθικισμός θέλει να στοιχίσει τον άλλο
στους δικούς του κανόνες. Να υπάρχει ο άλλος για τον υπερ-ηθικιστή. Και εδώ
βρίσκεται και το επικίνδυνο σε σχέση με την πολιτική: στόχος της ηθικολογίας
δεν είναι να δώσει αξία στην πολιτική, να την κάνει πιο ηθική, αλλά αντίθετα
να την απαξιώσει. Όταν ο Λεπέν λέει ότι όλοι οι πολιτικοί τα παίρνουν, είναι
όλοι ίδιοι, ουσιαστικά λέει ότι η δημοκρατία ξόφλησε και δεν έχει νόημα να
δέχεσαι τους κανόνες της, τους κανόνες της κοινής μας ύπαρξης. Αλλά ηθικότητα
είναι ακριβώς η αποδοχή των κανόνων».

H πολιτική γεννιέται από τη στιγμή κατά την οποία το άτομο διεκδικεί την
αποστασιοποίησή του από προκαθορισμένες μοίρες. Αντίθετα, η ηθικολογία τον
επαναφέρει σε αυτές. «H ζωή του σύγχρονου ανθρώπου», σημειώνει ο Ζίγκμουντ
Μπάουμαν, «παρουσιάστηκε συχνά με ένα προσκυνηματικό ταξίδι στον χρόνο. Μόνο
που σήμερα αυτό το ταξίδι κινδυνεύει να γίνει απλώς τουρισμός… H μείωση των
δόσεων “ηθικιλίνης” (Νίτσε) είναι ίσως μια λύση».

Info

* Zygmunt Bauman «Και πάλι μόνοι: H ηθική μετά τη βεβαιότητα»,
Αθήνα 1998, ΕΡΑΣΜΟΣ

* Alain Badiou «H ηθική – δοκίμιο για τη συνείδηση του κακού», Αθήνα
1998, SCRIPTA

* Max Weber «H πολιτική ως επάγγελμα», Αθήνα 1987, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

* Αντρέ Κοντ-Σπονβίλ «Είναι ηθικός ο καπιταλισμός;», Αθήνα 2005,
ΚΕΔΡΟΣ

*Κάρεν Άρμστρονγκ «Σύντομη ιστορία του μύθου», Αθήνα 2005, ΩΚΕΑΝΙΔΑ

* Κάρεν Άρμστρονγκ «Ο εμπόλεμος Θεός», Αθήνα 2002, ΦΙΛΙΣΤΩΡ

* Ρόμπερτ Τζάκαλ «Ηθικοί Λαβύρινθοι», Αθήνα 2005, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Chantal Mouffe «Το δημοκρατικό παράδοξο», Αθήνα 2004, ΠΟΛΙΣ
(διαβάστε με προσοχή και τον εξαιρετικό πρόλογο από τον Γιάννη
Σταυρακάκη)

Enstaseis – blog

Θα μας βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

http: //enstaseis.blogspot.com