Bίβλος γενέσεως των εντόμων

Στα χρονικά της ζωής, η ιστορία των εντόμων είναι από τις πιο επιτυχημένες.
Πριν από 400 εκατομμύρια χρόνια, οι εξάποδοι πρόγονοί τους βγήκαν από το νερό
στη στεριά. Εξελίχθηκαν σε περίπου πέντε εκατομμύρια ζωντανά είδη, ξεπερνώντας
κατά πολύ όλα τα υπόλοιπα ζώα μαζί. Ακόμα και αν προστεθούν όλα τα φυτά, οι
μύκητες και τα πρωτόζωα, πάλι ο πληθυσμός των εντόμων βγαίνει στην πρώτη θέση.

Για να επιβιώσουν τα έντομα έχουν αναπτύξει διάφορους αμυντικούς μηχανισμούς και σωματικά χαρακτηριστικά κατά την εξέλιξή τους. Αριστερά, ένα έντομο που περπατά στο νερό, όπως φαίνεται στο μικροσκόπιο. Δεξιά, μια κάμπια με σώμα που απωθεί τα μυρμήγκια

Τα έντομα έρχονται πρώτα και σε καθαρή βιομάζα. Αν μπορούσαμε να τα βάλουμε
όλα σε μία τεράστια ζυγαριά, θα ζύγιζαν περισσότερο από όλα τα υπόλοιπα ζώα
μαζί με τις φάλαινες και τους ελέφαντες. Και είναι απαραίτητα από οικολογικής
άποψης. Αν όλοι οι άνθρωποι αποφάσιζαν να μετακομίσουν στον Άρη παίρνοντας
μαζί τους όλα τα σπονδυλωτά, η ζημιά στο οικοσύστημα της Γης θα ήταν πολύ
μικρότερη από την καταστροφή που θα επακολουθούσε την εξαφάνιση των εντόμων.
Τα δάση θα κατέρρεαν, οι ποταμοί και οι ωκεανοί θα δηλητηριάζονταν και πολλά
άλλα ζώα θα πέθαιναν από πείνα.

H εξέλιξη των εντόμων. Δύο εντομολόγοι έγραψαν το πρώτο βιβλίο που
διηγείται την ιστορία των εντόμων στη Γη. Λέγεται «H εξέλιξη των εντόμων» και
είναι αποτέλεσμα έρευνας πέντε χρόνων των Ντέιβιντ Γκριμάλντι, από το
Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, και του Μάικλ Ένγκελ, από το
Πανεπιστήμιο του Κάνσας. Είναι οι δύο επιστήμονες που αναγνώρισαν πέρυσι τα
αρχαιότερα απολιθώματα εντόμων από ένα βράχο ηλικίας 410 εκατομμυρίων ετών.
Για το βιβλίο τους συνδύασαν τη δουλειά των επιστημόνων που μελετούν τα
ζωντανά έντομα, ανακαλύπτουν τα απολιθώματα και βρίσκουν τα μυστικά της
εξέλιξής τους στο DNA των εντόμων. Έτσι, μας περιγράφουν την ιστορία της
ανοδικής εξέλιξης των εντόμων, η οποία βέβαια δεν συνέβη μέσα σε μια νύχτα.

Παρά την αντοχή τους, πολλά είδη έχουν εξαφανιστεί και περισσότερα απειλούνται από τον άνθρωπο. Παράδειγμα, η πεταλούδα μπλε Ξέρξης (πάνω), η πρώτη στη Βόρεια Αμερική που εξαφανίστηκε λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας. Κάτω, μία μέλισσα που τρυγάει ένα λουλούδι. Οι μέλισσες κινδυνεύουν σοβαρά από τα εντομοκτόνα

Φτερά διπλωμένα. Από την παλαιότερη γενιά εντόμων που ζουν ακόμα
σήμερα, απομένουν μόλις 900 είδη. Αυτά τα πρώτα έντομα ίσως δεν κατάφεραν να
αλλάξουν πολύ γιατί δεν είχαν φτερά. Αργότερα, όταν τα έντομα ανέπτυξαν τη
δυνατότητα να πετούν, μπόρεσαν να εξερευνήσουν νέες περιοχές και να βρουν
τροφή, αυξάνοντας έτσι τον αριθμό των ειδών.

Στην αρχή, τα φτερά ήταν μακρόστενα και μονοκόμματα, όπως στα παλιότερα είδη
μύγας που συναντώνται ακόμα και σήμερα, αλλά πριν από 300 εκατομμύρια χρόνια
άλλα έντομα ανέπτυξαν φτερά που διπλώνουν. Αυτή η καινοτομία βοήθησε στην
βιοποικιλότητα των εντόμων, καθώς το έντομο μπορούσε να κρατά τα φτερά του
διπλωμένα με ασφάλεια όταν έψαχνε τροφή στο έδαφος ή βουτούσε στο νερό.

Ο ρόλος των φυτών. Βέβαια, τα έντομα δύσκολα θα είχαν τόσο μεγάλη…
επιτυχία στην ιστορία τους χωρίς την αντίστοιχη επιτυχία των φυτών, που
εξελίχθηκαν από τα φύκια πριν από 450 εκατομμύρια χρόνια. Τα φυτά έστρωσαν
το… τραπέζι για τα έντομα προμηθεύοντάς τα με τεράστιες ποσότητες τροφής και
δίνοντας κίνητρα για την ανάπτυξη πολλών από τα σωματικά χαρακτηριστικά τους.
H «επίθεση» των εντόμων προκάλεσε την ανάπτυξη σύνθετων χημικών «όπλων» στα
φυτά, αλλά τα έντομα ανέπτυξαν άμυνες εναντίον τους.

Μερικά έντομα, όπως η πεταλούδα μονάρχης, μπορούν να ανακυκλώσουν δηλητήρια
από φυτά που τρώνε και έτσι γίνονται τα ίδια δηλητηριώδη. Με αυτόν τον τρόπο
προστατεύονται από πουλιά και άλλους κυνηγούς τους.

Πώς γίνονται οι μεταμορφώσεις

H φυτοφαγία στα έντομα, σύμφωνα με τους δύο επιστήμονες, δεν είναι
κανόνας. Μερικές από τις πιο επιτυχημένες γενιές τρώνε άλλα έντομα, πίνουν το
αίμα θηλαστικών και πουλιών ή αφήνουν τα αυγά τους μέσα σε άτυχους ξενιστές.
Οι επιστήμονες αρχίζουν τώρα να καταλαβαίνουν πώς γίνονται αυτές οι
μεταμορφώσεις. Πάρτε για παράδειγμα τους ψύλλους. Πρόσφατες έρευνες αποκάλυψαν
ότι κατάγονται από έντομα που μοιάζουν με κουνούπια με μακριά φτερά και καλή
όραση, βοηθώντας τα έτσι να βρουν πτώματα άλλων εντόμων για τροφή. Οι πιο
κοντινοί «συγγενείς» των ψύλλων είναι 24 είδη εντόμων που περπατούν πάνω στο
χιόνι στα τέλη κάθε χειμώνα για να φάνε βρύα. Δεν μπορούν να πετάξουν γιατί τα
φτερά τους είναι μικροσκοπικά ούτε έχουν τόσο καλή όραση, γιατί το μόνο που
χρειάζονται είναι να βλέπουν εγκαίρως τους κυνηγούς τους.

Όταν οι πρόγονοι των ψύλλων διαχώρισαν τη θέση τους από τα υπόλοιπα είδη, πριν
από 160 εκατομμύρια χρόνια, συνέχισαν αυτή την τάση. Έχασαν τα φτερά τους και
τα μάτια τους έκλεισαν, αλλά ταυτόχρονα προσαρμόζονταν σε ένα νέο περιβάλλον,
τις τρίχες των θηλαστικών και τα φτερά των πουλιών. Αυτή η αλλαγή ήταν το
κλειδί της εξελικτικής επιτυχίας τους. Σήμερα υπάρχουν 5.000 είδη ψύλλων, 200
φορές περισσότερα από τους «συγγενείς» τους στο χιόνι.

Προσαρμόζονται και αψηφούν ακόμα και εντομοκτόνα…

Τα έντομα έχουν αποδειχθεί τα πιο ανθεκτικά είδη του ζωικού βασιλείου σε ολόκληρη την ιστορία. Αριστερά βλέπουμε ένα είδος μύγας που έχει εξαφανιστεί και δεξιά διαφορετικά είδη τζιτζικιών

Τα έντομα βγήκαν στη στεριά 50 εκατομμύρια χρόνια πριν από τους
σπονδυλωτούς προγόνους μας. Δεν επηρεάστηκαν από τις μαζικές εξαφανίσεις των
δεινοσαύρων και των θαλασσίων ερπετών πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια. Ωστόσο,
οι επιστήμονες πιστεύουν πως σήμερα τα έντομα έχουν να αντιμετωπίσουν τη
μεγαλύτερη πρόκληση της ιστορίας τους: τον άνθρωπο.

Οι κατσαρίδες, οι μύγες και ακόμα μερικά είδη έχουν προσαρμοστεί καλά σε έναν
κόσμο που κυριαρχείται από τους ανθρώπους. Τα έντομα που τρώνε τα σπαρτά έχουν
αναπτύξει αντιστάσεις σχεδόν σε όλα τα εντομοκτόνα που χρησιμοποιούν εναντίον
τους οι αγρότες. Άλλα είδη, όμως, δεν έχουν την ίδια τύχη.

Όσα ζουν σε συγκεκριμένο περιβάλλον, εξαφανίζονται όταν αυτό καταστρέφεται.
Άλλα έντομα εξαρτώνται αποκλειστικά και μόνο από ένα είδος φυτού για την τροφή
τους και αν αυτό εξαφανιστεί, χάνονται κι αυτά μαζί. Τα εντομοκτόνα
καταστρέφουν είδη συγγενή προς τα έντομα που τρώνε τα σπαρτά, όπως είναι οι
μέλισσες και οι πεταλούδες.

«H συμπεριφορά, η ιστορία, οι οικολογικές επιδράσεις και η βιολογία των
περισσοτέρων εντόμων στις αυλές μας και στα αστικά πάρκα είναι κατά μεγάλο
μέρος άγνωστα, για να μη μιλήσουμε για εκατομμύρια είδη σε απομακρυσμένες
περιοχές. Ποτέ δεν θα ξέρουμε την καταστροφή σε όλη της την έκταση», γράφουν
στο βιβλίο τους οι Γκριμάλντι και Ένγκελ.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης – Εύη Ελευθεριάδου