TPITH AΠOΨH Kλέφτες και αστυνόμοι

Μαζεύεις κλειδιά / των εξόδων κινδύνου

Θ. Βαής, «Μπλε κοβαλτίου»

Λαϊκή λογοτεχνία, λογοτεχνία του τίποτα, λογοτεχνία του τρόμου, το αστυνομικό
μυθιστόρημα (ιδίως το «μαύρο» / νουάρ) κινείται άνετα τόσο στην «πιάτσα» όσο
και στην αριστοκρατία σκιαγραφώντας πρόσωπα και καταστάσεις. Αντίθετα με το
ελιτίστικο «λευκό» μυθιστόρημα μιας ευημερούσας ή εφησυχασμένης (αστικής)
τάξης, το αστυνομικό μυθιστόρημα δεν φοβάται να (ανα)δείξει τη σκοτεινή πλευρά
των μεγαλουπόλεων σπρώχνοντας τους αναγνώστες μπροστά στον πραγματικό
κοινωνικό καθρέφτη. Με την έννοια δε αυτή, είναι ένα διδακτικό λογοτεχνικό
είδος.

Το σύγχρονο αστυνομικό μυθιστόρημα ασχολείται με τη μαύρη εξουσία και τη
διαπλοκή, περιγράφει την πτώση ιδεών και συμβόλων και – κυρίως – απορροφά
σημαντικό μέρος της πολιτικής λογοτεχνίας.

Το περιθώριο, οι παρίες, η ενοχική κοινωνία, ο εύκολος πλουτισμός, οι
προδοσίες, οι φιλοδοξίες μάς θέτουν – μέσω του αστυνομικού story – διλήμματα
για το καλό και το κακό, για την ελευθερία επιλογής των ηρώων ή για την
παγίδευσή τους στις (αρνητικές) περιστάσεις.

H αστυνομική λογοτεχνία δεν μοιράζει ρόλους «σε αναμφισβήτητα καλούς και μετά
βεβαιότητας κακούς» (Πατρίτσια Χάισμιθ). Άλλωστε η ηθική διαφορά «καλού –
κακού», δηλαδή ο διαχωρισμός ανάμεσα στο έγκλημα και στη δίωξή του δεν είναι
πάντοτε προφανής. Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και τα μέσα (ακόμη κι αν είναι
βρώμικα) αυτο-δικαιώνονται.

Ακόμη κι αν ορισμένοι υποστηρίζουν ότι «ο νόμος βρίσκεται εκεί όπου τον
αγοράζει κανείς» (P. Τσάντλερ) στην αστυνομική φολολογία οι κακοί στο τέλος
πληρώνουν. Τούτο όμως δεν σημαίνει ότι το έγκλημα διασαλεύει τη φυσική τάξη
και ότι δεν έχει ενσωματωθεί σ’ αυτήν. Εξ ου και η Δικαιοσύνη ποτέ δεν
θριαμβεύει οριστικά.

H πλοκή περιστρέφεται πάντοτε γύρω από ένα μυστικό, το οποίο και διαμορφώνει
την ατμόσφαιρα μυστηρίου. Βέβαια πολλοί «ύποπτοι» δεν έχουν τίποτα να κρύψουν
αλλά πάρα πολλά να προστατέψουν. Γι’ αυτό σιωπούν. Οι ένοχες σιωπές
(συνενοχής;) των υπεράνω υποψίας, των κατ’ επάγγελμα «αθώων», τα
κατασκευασμένα άλλοθι αποπροσανατολίζουν τον αναγνώστη, τον αθέατο αυτό
συμπαίκτη (Τσέστερτον) και δεν μπορεί να διακρίνει τον πανικό των εμπλεκομένων
στο έγκλημα, την επικινδυνότητα των «φοβισμένων». Οι πιθανοί ένοχοι κρύβουν
τον πραγματικό ένοχο και η επαγωγική λογική «σκοτώνει» το κατ’ αρχήν
απρόβλεπτο και το αδύνατο.

Το αστυνομικό δεν είναι μόνον ένα σταυρόλεξο, αλλά και μια πιστή κοινωνική
ανα-παράσταση (Π. Μάρκαρης).

Ακόμα κι αν ο καθένας βολεύεται με μια δική του αλήθεια, ακόμα κι αν το ψέμα
γίνεται περισσότερο πιστευτό (αφού η αλήθεια τρομάζει και τον ίδιο τον
ντετέκτιβ και τον αναγνώστη), η πορεία / διαδικασία που μας οδηγεί στις
αποκαλύψεις είναι η κοινωνική πραγματικότητα και όχι η αστυνομική αφήγηση.
Πρέπει να σκεφτούμε όπως θα σκεφτόταν ο συγκεκριμένος δράστης (τα πριν και τα
μετά) για να κατανοήσουμε πώς ακριβώς έδρασε. H κοινωνική αλήθεια δεν γυρνάει
ανάποδα ακόμη κι αν το ένοχο συλλογικό ασυνείδητο όλων μας πιέζει να μην
προχωρήσουμε περαιτέρω την «ερευνητική εκσκαφή».

Σίγουρα δεν μπορείς να συλλάβεις έναν άνθρωπο επειδή κάποιος τον έδειξε με το
δάκτυλό του, σίγουρα είναι εύκολο να κατηγορείς κάποιον όταν δεν καταλαβαίνεις
«πώς έγιναν τα πράγματα», σίγουρα οι ανορθόδοξες μέθοδοι είναι πολλές φορές
χρήσιμες, αλλά πρέπει να συμφωνήσουμε ότι στις εγκληματικές ιστορίες ο αθώος
έχει συχνά μεγαλύτερη σημασία από τον ένοχο. Αυτή είναι η ηθική επιταγή (ακόμα
και για τον ερευνητή που ενεργεί με «εγκληματικό τρόπο»).

Πέρα από το σημείο αυτό δεν υπάρχει καν μυθοπλασία. Απλώς αναδύεται το έρεβος
και η αστυνομική ιστορία εκφυλίζεται σε ανθρωποφαγία. Όταν δεν βρίσκουμε το
πτώμα ή το θύμα, δεν πυροβολούμε όποιον έχει τα χαρακτηριστικά του ενόχου ή
διαθέτει ισχυρό κίνητρο. Γιατί τότε δεν θ’ απομείνει κανείς να μας πει στο
τέλος «ποιος πράγματι ήταν ο δολοφόνος».

ΥΓ: Οποιαδήποτε ομοιότητα με τα τρέχοντα είναι συμπτωματική.

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.