Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Επανάσταση. Μία από τις προτάσεις που
αναδεικνύουν τη σημερινή κρίση της αρχιτεκτονικής είχε συμπεριληφθεί στο
τελευταίο βιβλίο της Άννης Βρυχέα (βλ. info). Αφορούσε τον επανασχεδιασμό της
«λειτουργικής κατοικίας». «Μήπως να καταργήσουμε το δωμάτιο;» αναρωτιόταν η
Άννη.

Εξέγερση σε αστικές ερήμους (Αρχιτεκτονική, τ’ ακούς;)

ΦΟΡΑΝΕ ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ, καίνε τις δικές τους περιοχές, πιο επιθυμητός τους
στόχος είναι τα σχολεία, πιο εύκολος τα αυτοκίνητα. Κατά έναν περίεργο τρόπο,
μία από τις ρίζες των εξεγέρσεων στο Παρίσι φθάνει στην Αθήνα ακριβώς πριν από
72 χρόνια. Τότε, στα 1933, στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο «υπεγράφη» από τους
κορυφαίους της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής η Χάρτα των Αθηνών. Ήταν το πιο
γοητευτικό όσο και (εκ του αποτελέσματος) το πιο απογοητευτικό αρχιτεκτονικό
κίνημα. Που πέτυχε να επιβάλλει τη σημερινή μορφή στην κύρια κατοικία, αλλά
και στη σημερινή πόλη. Γνωστότερος απ’ όλους ο Λε Κορμπιζιέ, ήταν αυτός που
μπροστά στο οικιστικό αδιέξοδο (ιδίως μετά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο) πρόκρινε
τη δημιουργία του «σπιτιού – εργαλείου» αλλά και τα τεράστια κτίρια της
«συλλογικής οικογένειας». H πρόταση είχε μια αφετηρία: την απάντηση στο
ερώτημα αν και πόσο η αρχιτεκτονική και ο χώρος καθορίζουν την κοινωνική
συμπεριφορά. H σκέψη του Λε Κορμπιζιέ βρήκε πρακτικές εφαρμογές στη Δύση, αλλά
και την Ανατολή. Οι Ρώσοι αρχιτέκτονες ήδη λίγα χρόνια μετά την Οκτωβριανή
Επανάσταση θεμελίωναν τα πρώτα τεράστια συγκροτήματα με τα άθλια διαμερίσματα.
Ο Γιώργος Στυλιανός Πρεβελάκης (καθηγητής Γεωπολιτικής και Πολεοδομίας στη
Σορβόννη) εξηγεί: «Το βασικό σχέδιο ήταν να μην αφήνεται η πόλη στην άναρχη
ανάπτυξη από τους νόμους της αγοράς. Δυστυχώς, όμως, δεν είδαν τη μεγάλη
συνθετότητα του χώρου και της κατοικίας. Έτσι πριν από 20-30 χρόνια θεωρούσαμε
την αυθαίρετη δόμηση ως δείγμα υπανάπτυξης όταν στη Δύση ο Λε Κορμπιζιέ και το
Μπάουχάους είχαν δώσει μια “σωστή” απάντηση στο πρόβλημα της στέγασης των
ασθενέστερων οικονομικά στρωμάτων».

Ο φίλος μου ο Προκόπης…

… γεννήθηκε και μεγάλωσε σ’ ένα γερμανικό προάστιο που δημιουργήθηκε όπως
περίπου το είχε οραματιστεί ο Λε Κορμπιζιέ. Ομοιόμορφα συγκροτήματα μικρών
διαμερισμάτων. Κάθε τρία διαμερίσματα και ένα μπάνιο, κάθε πέντε διαμερίσματα
και μία κουζίνα. Θυμάται ακόμη τη χαρά του, όταν επέστρεψε με τους μετανάστες
γονείς του στην Ελλάδα, επειδή δεν χρειαζόταν να κλειδώνουν το ψυγείο. Αν
χαρακτηρίζει κάτι τα χρόνια του σ’ αυτά τα προάστια (αντίστοιχα με του
Παρισιού) ήταν η ομοιομορφία της ζωής. Σαν να μην άλλαζε τίποτα. Το πρωί το
προάστιο ήταν άδειο. Έρημο. Άνδρες και γυναίκες στα εργοστάσια, τα παιδιά στο
σχολείο. Το βράδυ ήταν γεμάτο, αλλά άδειο. Τα φαγητό βιαστικό, τα φώτα
κλειστά, ύπνος από κούραση και από ανία. Αυτή η νέα οικιστική αντίληψη άλλαξε
τελικά και την πόλη. Όπως εξηγεί ο Γ. Σ. Πρεβελάκης: «Αυτό το σχέδιο
λειτούργησε κάποιες δεκαετίες, κυρίως επειδή οι εργάτες ζούσαν μεν σε τέτοιες
περιοχές αλλά επικοινωνούσαν με την υπόλοιπη πόλη. Χαρακτηριστικό είναι το
παράδειγμα στο Παρίσι. Τέτοια αρχιτεκτονική διαμόρφωσε τα προάστια, αλλά
προκρίθηκε και σε περιοχές του κέντρου. Με μια διαφορά: τα προάστια
μετετράπησαν σε γκέτο, όχι όμως και τα Μπάουχάους κτίρια στο κέντρο. Και η
εξήγηση είναι απλή: δεν νοείται πόλη χωρίς κινητικότητα. Χωρίς επαφές και
δραστηριότητες ανάμεσα στους (διαφορετικούς) πολίτες». Ο Γ. Σ. Πρεβελάκης μάς
βοηθάει να καταλάβουμε λίγο περισσότερο το πώς η συγκεκριμένη αντίληψη της
αρχιτεκτονικής μπορεί κι αυτή να βοηθήσει στη δημιουργία αστικών ερήμων (ή
«αστικών απαρτχάιντ» όπως το προτιμούσε η Άννη Βρυχέα, καθηγήτρια στο ΕΜΠ –
πέθανε τόσο ξαφνικά). «Κατ’ αρχήν, οι περιοχές αυτές εποικίσθηκαν με νέα
ζευγάρια. Ήδη ένα πρώτο στοιχείο ομοιογένειας, μονοτονίας, αφού δεν υπάρχουν
στον ίδιο χώρο άλλες ηλικίες με άλλες ανάγκες και άλλα ενδιαφέροντα στα οποία
το αστικό περιβάλλον θα ανταποκρινόταν δημιουργώντας και άλλες χρήσεις.
Αντίθετα, ο ένοικος του Μπάουχάους στο κέντρο του Παρισιού, μόλις έβγαινε από
την πόρτα έβγαινε πραγματικά έξω, έβγαινε στο Παρίσι».

«Δεν θέλουμε βοήθεια, θέλουμε αναγνώριση», φώναζε ένας διαδηλωτής αυτές τις
ημέρες κρατώντας τη νέου τύπου μολότοφ, αποκλειστικά από βότκα Absolut.

Ο Λε Κορμπιζιέ θαύμαζε…

…τις μηχανές και αυτό που τότε φάνηκε ανατρεπτικό, εδώ και δύο δεκαετίες
φαίνεται ολοκληρωτικό, απάνθρωπο. Ο ιδιοφυής αρχιτέκτονας ίσως μετέφερε – λένε
σήμερα αρκετοί αρχιτέκτονες – περισσότερο μηχανιστικά στον χώρο τις ανάγκες
για κατοικία. Πρόκρινε σχεδόν αποκλειστικά τη λειτουργικότητα ενώ, όπως εξηγεί
ο Σταύρος Σταυρίδης (λέκτορας στην Αρχιτεκτονική του ΕΜΠ), «η κατοικία
αποδεικνύεται κάτι πολύ πιο σύνθετο. Το σπίτι είναι και οι μνήμες, είναι και
τα σύμβολα». Το σπίτι και το περιβάλλον του σε διαμορφώνουν και σε
χαρακτηρίζουν».

«Σχετικά νωρίς ήδη τη δεκαετία του ’60, λέει ο Στ. Σταυρίδης, «και ακριβώς
λόγω των προβλημάτων που γεννούσε μια τέτοια αντιπετώπιση της μαζικής
κατοίκισης είδε ο Λεφέβρ να αναδύεται το δικαίωμα στη πόλη: η πόλη ως πεδίο
ανάπτυξης μια πολύμορφης ζωής οφείλει να είναι ένα αγαθό κοινό για όλους». Και
σήμερα δεν είναι.

«Τη δημιουργία περιοχών κατοικίας για τους εργάτες κοντά σε βιομηχανικές
περιοχές διαδέχθηκε ο σχεδιασμός των εργατικών προαστίων, των απέραντων
υπνωτηρίων γύρω από τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις».

«Φθάσαμε, λέει ο Στ. Σταυρίδης, στην πόλη των θυλάκων». Που δεν είναι μόνο
για τους φτωχούς αλλά και για τους πολύ πλούσιους. H σύγχρονη πολεοδομία και η
αρχιτεκτονική δείχνουν ανίκανες να εμποδίσουν αυτό το φαινόμενο που ουσιαστικά
αποσυνθέτει την πόλη. Παράλληλα με τις υποβαθμισμένες περιοχές δημιουργούνται
οι θύλακοι των πλουσίων. Επαύλεις, ιδιωτική αστυνομία, συναγερμοί. Οι χρήστες
αυτών των χώρων είναι ευχαριστημένοι και έτσι έμμεσα νομιμοποιούνται και οι
θύλακοι των φτωχών. Που τώρα είναι και άνεργοι. Άχρηστοι, εκτός της
παραγωγικής διαδικασίας. «H ζωή σε ένα τέτοιο προάστιο», λέει ο Γ. Σ.
Πρεβελάκης, «είναι μονότονη, ακίνητη. Και σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον, το μόνο
που αναπαράγεται είναι η εξαθλίωση».

Πολλές φορές …

…τα πολιτικά ζητήματα σε μια πόλη τα έλυσε η αρχιτεκτονική. Ο Γ. Σ.
Πρεβελάκης σημειώνει: «Δεν επιτρέπεται να κάνουμε πάλι τα ίδια λάθη. H ζωή σε
μια πόλη είναι – επιβάλλεται να είναι – τόσο σύνθετη, ώστε δεν μπορεί μόνη της
η αρχιτεκτονική να δώσει λύσεις. Κι αυτό είναι κάτι που καταλάβαμε από τα λάθη
της Χάρτας των Αθηνών. Γίνονται πειραματισμοί, έγιναν προσπάθειες εξωραϊσμού,
αλλά το πρόβλημα δεν είναι απλώς αισθητικό. Κι εκεί χρειάζονται περισσότερες
παρεμβάσεις. Διότι όταν πυρπολούν σχολεία, ουσιαστικά πυρπολούν τα σύμβολα
κοινωνικής ένταξης και ανόδου. Πήγαμε κι εμείς, λένε οι εξεγερμένοι, αλλά μας
είπατε ψέματα». H αρχιτεκτόνισσα Μαρία Θεοδώρου (με υποτροφία στο Φούλμπραϊτ,
επισκέπτρια – ερευνήτρια στην Αρχιτεκτονική στο Πρίνστον) εξηγεί το γιατί:
«Στη Γαλλία οι εξεγερμένοι εμφανίζονται με φόντο τα εξαθλιωμένα αρχιτεκτονικά
συγκροτήματα ως μια αντιστροφή αντίστοιχων φωτογραφιών με ευτυχείς ιδιοκτήτες
πολυτελών κατοικιών των περιοδικών λάιφ στάιλ. H αρχιτεκτονική παραπαίει
σήμερα ανάμεσα στο σύμπτωμα και το φετίχ. Το σύμπτωμα είναι αυτό που
εμφανίζεται ως διαταραχή ενός συστήματος και πρέπει να εξαλειφθεί, ενώ το
φετίχ είναι αυτό που επιτρέπει σε ένα αδιέξοδο σύστημα να συνεχίζει να
επιβιώνει»…

Χρειάζεται λοιπόν…

…σήμερα μια νέα αρχιτεκτονική επανάσταση; H Μαρία Θεοδώρου είναι σαφής:
«Παρ’ ότι το αστικό “πρόβλημα”, που προκαλεί διαμάχες και συζητείται με πάθος
δημόσια ανά τον κόσμο, είναι η διαχείριση των αποβλήτων, το αστικό “αδιέξοδο”
που υποβόσκει και αναφαίνεται σποραδικά ως σύμπτωμα αφορά τη συνεχή παραγωγή
“ανθρώπων-σκουπιδιών”. Την τοπική εμφάνιση αυτού του αδιεξόδου παρακολουθούμε
σήμερα στη Γαλλία. H αρχιτεκτονική, λοιπόν, είναι σήμερα αναγκασμένη να
εξετάσει την πιθανότητα μιας ακόμη επανάστασης. H διαφορά είναι ότι οι
επαναστάτες δεν επιδιώκουν πια τελικές και συνολικές λύσεις, γι’ αυτό και τα
κινήματα που έχουν κάνει δυναμικά την εμφάνισή τους τα τελευταία χρόνια δεν
είναι επαναστατικά, αλλά ακτιβιστικά. Ίσως λοιπόν οι αρχιτέκτονες πρέπει να
αρχίσουν να εκπαιδεύονται και να συμπεριφέρονται ως ακτιβιστές: όχι μόνο να
έχουν απόψεις, αλλά να τις μετατρέπουν σε αρχιτεκτονικά εργαλεία δράσης».

Ο Πικιώνης έγραφε ότι η αρχιτεκτονική είναι η ποίηση της καθημερινής ζωής.

Info

* Τέρυ Ίγκλετον «Οι αυταπάτες της μετανεωτερικότητας», Αθήνα 2000,
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Άννης Βρυχέα «Κατοίκηση και Κατοικία», Αθήνα 2003, ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΓΡΑΜΜΑΤΑ

* Naomi Klein «Νο Logo», Αθήνα 2005, ΛΙΒΑΝΗΣ

* Σταύρου Σταυρίδη «Από την πόλη οθόνη στην πόλη σκηνή», Αθήνα
2002, ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

* Ευκλείδη Τσακαλώτου «Οι αξίες και η αξία της Αριστεράς», Αθήνα 2005,
KPITIKH

* Γ.Σ. Πρεβελάκη «Επιστροφή στην Αθήνα – Πολεοδομία και γεωπολιτική της
ελληνικής πρωτεύουσας», Αθήνα 2001, ΕΣΤΙΑ

Enstaseis – blog

Θα μας βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

http: //enstaseis.blogspot.com