Tο «Θέατρο Tέχνης» και η αλήθεια

Τον «αναβαλλόμενο» που ακούει και διαβάζει κανείς για το «Θέατρο Τέχνης»,
δεκαοκτώ χρόνια μετά τον θάνατο του Καρόλου Κουν, θα τον λογάριαζε «ισόποσο»,
ώς έναν βαθμό, με τους ύμνους που γράφονταν για το ομώνυμο θέατρο έως το 1987.
Όσο πικρή και να είναι η αλήθεια, ο «αναβαλλόμενος» αυτός είναι ανήθικος και
χυδαίος. «Να κλείσει», λένε πολλοί. «Να γίνει κρατικό, να γίνει ημικρατικό»,
προσθέτουν κάποιοι άλλοι. Όσο και αν αηδιάζει κανείς, γιατί οι πιο
καταδικαστικές κρίσεις προέρχονται από παλιούς μαθητές και συνεργάτες του
«Θεάτρου Τέχνης», άλλοτε παροπλισμένους κι άλλοτε εν δράσει, αναρωτιέται γιατί
κανένας τους δεν σκέφτεται μερικά αυτονόητα πράγματα. Όπως, αίφνης, όσο
σπουδαίοι και να είναι πάντα οι επίγονοι (και στην περίπτωση του «Θεάτρου
Τέχνης» εννοούμε τον Γιώργο Λαζάνη και τον συγχωρεμένο Μίμη Κουγιουμτζή),
συχνά, με τον «χαμό» του πρωτεργάτη δημιουργείται μια «κρίση» (όταν μάλιστα
πρωτεργάτης υπήρξε ο Κάρολος Κουν). Γιατί με τον «χαμό» αλλάζει βεβιασμένα μια
εποχή, γεγονός το οποίο μας είναι δύσκολο να το δεχθούμε, με συνέπεια να
ξεσπάμε πάνω στους επιγόνους.

Τα πράγματα ωριμάζουν με άλλους ρυθμούς απ’ ό,τι η κακότητα, ή η τάση να τα
ισοπεδώνουμε όλα για να λάμψει η μικρότητά μας, μας κάνει να λογαριάζουμε.
Άλλωστε, στην ύπαρξη του «Θεάτρου Τέχνης» οφείλεται μια ανατροπή στα ηθικά
και, γενικότερα, πολιτιστικά πράγματα, που όμοιά της δεν είχε υπάρξει: να
μάθει να ενδιαφέρεται το κοινό για το έργο και να επιβάλλεται το περιεχόμενό
του μέσα από «άγνωστους» ηθοποιούς και όχι το «δημοφιλές» του ηθοποιού να
κάνει ανεκτό τον ρόλο – που στην περίπτωση αυτή, όσο σπουδαίος ρόλος κι αν
ήταν εξατμιζόταν για τη συνείδηση του θεατή. Και μόνο αυτήν την ανατροπή να
είχε προσφέρει το «Θέατρο Τέχνης», θα έπρεπε να λογαριάζεται «ιερό» και να
επιβιώνει ανεμπόδιστα, χωρίς γκρίνιες. Και μόνο για να βλέπει κανείς τις
φωτογραφίες των παλιών του παραστάσεων, κατεβαίνοντας τις σκάλες του
«υπογείου», θα έπρεπε να κάνει πιο σεβαστικούς ηθοποιούς και σκηνοθέτες που
ανδρωθήκανε στα σπλάχνα του.

Αλλά κινδυνεύω κι εγώ να μεταβληθώ σε κατήγορό του καθώς αγνοώ την, μετά τον
Κουν, δεκαοκταετία, που υπήρξε και συνεχίζεται πολύ σημαντική. Πρόχειρα θα
μπορούσε ο καθένας να θυμηθεί, από μνήμης, ότι ανέβασε συγγραφείς όπως η
Αναγνωστάκη, ο Καμπανέλλης, ο Χρυσούλης, η Λαϊνά, ο Ρίτσος, ο Μπρεχτ, ο
Τσέχωφ, ο Λόρκα ή έργα όπως ο «Βόιτσεκ», οι «Σοφολογιώτατες», «H άγρια Δύση»,
η «Προσωπική συμφωνία», πρόπερσι ακόμη το θαυμάσιο «Τράνζιτ». «Ναι, αλλά σε τι
είδους παραστάσεις;», θα ρωτήσει ο κακόβουλος. Σε θαυμάσιες παραστάσεις, που η
κριτική η οποία δεν «μασάει» τα λόγια της, μαζί με τις όποιες επιφυλάξεις,
έγραψε πολύ θετικά πράγματα.

Δεν «παίζει» κανείς ανώδυνα με τους θεσμούς και το «Θέατρο Τέχνης», με τους
όποιους κλυδωνισμούς του, είναι ένας θεσμός και ως θεσμός χρειάζεται να
αντιμετωπίζεται το παρόν και το μέλλον του. Για να μην επικαλεσθεί κανείς τις
συναισθηματικές αιτίες των χιλιάδων θεατών του (αυτοί δεν μετράνε
περισσότερο;) που θέλουν το «Θέατρο Τέχνης» πάντα ανοιχτό και ανθηρό. Όπως,
αίφνης, ένα παιδάκι που έχασε την όρασή του τα τελευταία πέντε χρόνια και
τώρα, στην ηλικία των έντεκα χρόνων του, «τροφοδοτείται» μέσα στο σκοτάδι του
με τις εικόνες που διατηρεί από τον «Μικρό πρίγκιπα» του Εξιπερί, μια
παράσταση που είχε κάνει ο Μίμης Κουγιουμτζής (ο Θεός να τον έχει καλά εκεί
που είναι).

Και μια τελευταία ερώτηση στους κατηγόρους του «Θεάτρου Τέχνης»: αν δεν είχε
μεσολαβήσει η χούντα, το θαυμάσιο περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης» (ένα μετερίζι
του προοδευτικού στοχασμού), όποια κι αν ήταν η κρίση στους κόλπους του
Κομμουνιστικού Κόμματος, θα έπρεπε να «κλείσει»;

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Λέξη».