Πέντε σοκ για τη Γερμανία

Την περασμένη δεκαετία, η γερμανική οικονομία παρουσίαζε τη χαμηλότερη
ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και η Ευρώπη τη χαμηλότερη ανάπτυξη από όλες
τις ηπείρους. Από το 1995 έως το 2005 η Γερμανία αναπτύχθηκε μόλις κατά 14,6%,
ενώ η παλιά E.E. παρουσίαζε, κατά μέσο όρο, ανάπτυξη 24%, οι ΗΠΑ 39,9% και η
παγκόσμια οικονομία 45,6%. Γιατί, όμως, η Γερμανία παρουσίασε τόσο χαμηλές
επιδόσεις;

Δύο θεωρίες

Μια θεωρία, την οποία υποστηρίζει ο επικεφαλής του κυβερνώντος
Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, Franz Muntefering, είναι ότι η Γερμανία είχε ήδη
φτάσει εκεί όπου άλλοι ήθελαν να πάνε. H χαμηλή ανάπτυξη στη Γερμανία,
υποστηρίζει, είναι σημάδι φυσικής σύγκλισης (καθώς άλλες χώρες τώρα
προσεγγίζουν την προηγούμενη ανάπτυξή της). H θεωρία αυτή, όμως, δεν είναι
πειστική. Πρόσφατα, πολλές χώρες της E.E. ξεπέρασαν τη Γερμανία σε ό,τι αφορά
το κατά κεφαλήν εισόδημα. Σε αυτές περιλαμβάνονται η Ιρλανδία, η Βρετανία, η
Ολλανδία και η Γαλλία, ενώ η Γερμανία εξακολουθεί να αναπτύσσεται με
χαμηλότερους ρυθμούς από αυτές.

Μία άλλη, πιο πειστική θεωρία είναι ότι τα προηγούμενα δεκαπέντε χρόνια η χώρα
πέρασε μία σειρά σοκ και αντιμετώπισε πολλές προκλήσεις. H Γερμανία, με το
ανελαστικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης και εργασιακών σχέσεων, δεν κατάφερε
να ξεπεράσει τα σοκ αυτά και βρέθηκε σε μπελάδες. H θεωρία αυτή θυμίζει την
αντίστοιχη του Βρετανού ιστορικού Arnold Toynbee, σύμφωνα με την οποία οι
αυτοκρατορίες καταρρέουν επειδή δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν τις εξωτερικές
προκλήσεις.

Το «ξύπνημα» της Κίνας

Το πρώτο σοκ ήταν η έντονη παγκοσμιοποίηση, που έφερε νέο ανταγωνισμό στην
αγορά εργασίας ρίχνοντας τους μισθούς. Αν και η παγκοσμιοποίηση είναι σταδιακή
διαδικασία, έγινε ορμητική όταν η Κίνα αποφάσισε να μπει στο παιχνίδι. H Κίνα
είναι δέκα φορές μεγαλύτερη από την Ιαπωνία που, ούτως ή άλλως, δεν ήταν
εύκολη αντίπαλος. Γερμανικά προϊόντα -τα οπτικά, για παράδειγμα -έχασαν την
ανταγωνιστικότητά τους όταν η Ιαπωνία μπήκε στο παιχνίδι.

H πτώση των συνόρων

Το δεύτερο σοκ ήταν η ολοκλήρωση της E.E., στην οποία περιλαμβάνονται η
διεύρυνση προς Βορρά και Νότο. H πτώση των εσωτερικών συνόρων της E.E. έδωσε
ώθηση στην αγορά κάθε χώρας και έφερε οικονομίες κλίμακας. Αυτό, όμως, βοήθησε
τις μικρότερες ευρωπαϊκές χώρες περισσότερο από τις μεγαλύτερες, κάτι που
προκάλεσε μεγαλύτερο ανταγωνισμό για τη Γερμανία που είναι η μεγαλύτερη
ευρωπαϊκή οικονομία.

Ας σκεφτούμε τη Nokia, την εταιρεία που κατασκευάζει κινητά τηλέφωνα. Λόγω της
οικονομίας κλίμακας που έφερε η κοινή αγορά, η Nokia κατάφερε να εκμεταλλευθεί
πλήρως τις νέες συνθήκες, ενώ η γερμανική Siemens πρόσφατα αποφάσισε να
εγκαταλείψει την αγορά κινητής τηλεφωνίας.

Το ευρώ

Σε οικονομικούς όρους, η ενοποίηση της Γερμανίας απέτυχε. Το ανατολικογερμανικό ΑΕΠ ανά εργαζόμενο, που το 1996 έφτανε στο 61% του δυτικογερμανικού, έχει μειωθεί σήμερα σε 59%. H χαμηλή ανάπτυξη του ανατολικού τμήματος έριξε τον μέσο όρο ολόκληρης της Γερμανίας.

Το τρίτο σοκ ήταν το ευρώ, που προκάλεσε ταχεία σύγκλιση στα μακροπρόθεσμα
επιτόκια, τα οποία σε μερικές χώρες ήταν 5% έως 7% υψηλότερα από ό,τι στη
Γερμανία. Χωρίς το ρίσκο της συναλλαγματικής ισοτιμίας, οι διεθνείς επενδυτές
δεν απαιτούν πια εξασφαλίσεις από τις χώρες στις οποίες παρέχουν κεφάλαια (τις
οποίες χρηματοδοτούν με τους όρους που απολάμβανε μόνο η Γερμανία).

Αυτό είναι καλό για την Ευρώπη, επειδή βοηθά στον καταμερισμό του κεφαλαίου
και επιταχύνει την ανάπτυξη, μεταφέροντας γερμανικές αποταμιεύσεις σε
απομακρυσμένες περιοχές της ευρωζώνης που μέχρι σήμερα μειονεκτούσαν. H
πρακτική αυτή όμως δεν είναι σίγουρο ότι ωφελεί τους Γερμανούς εργαζομένους
που θα ήθελαν να συνεργαστούν με αυτό το κεφάλαιο.

H διεύρυνση

Το τέταρτο σοκ ήταν η μεγέθυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τα ανατολικά. H
διεύρυνση έφερε μεγάλες ευκαιρίες για εμπόριο και επενδύσεις στα ανατολικά,
αλλά και τεράστιο ανταγωνισμό από το φθηνό εργατικό δυναμικό. Στις δέκα χώρες
που μπήκαν στην E.E. το 2004, το κόστος των μισθών ανέρχεται, κατά μέσο όρο,
στο 14% του κόστους των μισθών στην πρώην Δυτική Γερμανία. Ο μεγάλος
ανταγωνισμός από φθηνό εργατικό δυναμικό έχει προκαλέσει μαζική μεταφορά
θέσεων εργασίας σε άλλες χώρες και ανάγκασε πολλές γερμανικές επιχειρήσεις να
μειώσουν το εγχώριο εργατικό δυναμικό, ώστε να παραμείνουν ανταγωνιστικές.
Καθώς ούτε το κοινωνικό κράτος ούτε τα συνδικάτα στη Γερμανία μπορούσαν να
αποδεχθούν μείωση των μισθών, το αποτέλεσμα ήταν να αυξηθεί η ανεργία και να
μειωθεί η ανάπτυξη.

H ενοποίηση

Το πέμπτο σοκ ήταν η ενοποίηση της Γερμανίας, η οποία σε οικονομικούς όρους
απέτυχε. Το ανατολικογερμανικό ΑΕΠ ανά εργαζόμενο -που το 1996 έφτανε το 61%
του δυτικογερμανικού -έχει μειωθεί σήμερα σε 59%. H χαμηλή ανάπτυξη του
ανατολικού τμήματος της Γερμανίας έριξε τον μέσο όρο ολόκληρης της χώρας, ενώ
η τεράστια ζήτηση για κρατικά κεφάλαια στο ανατολικό τμήμα της Γερμανίας
αύξησε το δημόσιο χρέος. H κακή δημοσιονομική κατάσταση είχε ως αποτέλεσμα να
υπονομευθεί η εμπιστοσύνη των επενδυτών, με προφανή αποτελέσματα για την
οικονομική ανάπτυξη.

Προσαρμογή

Και τα πέντε σοκ αποτελούν ιστορικές εξελίξεις, θετικές για όλο τον υπόλοιπο
κόσμο αλλά προβληματικές για τη Γερμανία. Για να αντιμετωπίσει η χώρα τις
προκλήσεις και να συνεχίσει να αναπτύσσεται, πρέπει να κάνει την αγορά
εργασίας της ευέλικτη. Μόνο αν οι μισθοί προσαρμοστούν (προς τα κάτω), για να
συμβαδίσουν με το νέο διεθνές περιβάλλον όπως διαμορφώνεται, οι Γερμανοί
εργαζόμενοι θα καταφέρουν να ξαναγίνουν ανταγωνιστικοί ώστε να αυξηθεί η
απασχόληση στη χώρα.

H νέα κυβέρνηση που θα εκλέξουν οι ψηφοφόροι τον Σεπτέμβριο, πιθανότατα πρέπει
να αναλάβει το δύσκολο έργο να κάνει τους Γερμανούς να αντιμετωπίσουν την
πραγματικότητα και να υποστούν τις μεταρρυθμίσεις που κρίνονται αναγκαίες.
Μόνο τότε θα γνωρίζουμε αν η Γερμανία θα μπορέσει να ανταποκριθεί στην
πρόκληση του Toynbee που αντιμετωπίζει.

Ο Hans Werner Sinn είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Οικονομικής Έρευνας
Ifo του Μονάχου

© Project Syndicate, 2005 www.project-syndicate.org

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ