Tα αίτια μιας κρίσης

Από την επιθεώρηση «Τα… παπατσουνάμια» με τους Στάθη Ψάλτη, Έλντα Πανοπούλου, Σωτήρη Μουστάκα, Τόνι Άντονι, Βάσια Τριφύλλη, Γιώργο Κωνσταντίνου

Σήμερα θέλω να αναφερθώ στη μεγάλη μου αγάπη, την επιθεώρηση. Τολμώ να
ισχυριστώ πως είμαι ο πρώτος κριτικός που, όχι μόνο εξέφρασα τον θαυμασμό μου
γι’ αυτό το πράγματι μοναδικό ελληνικό θεατρικό υβρίδιο, αλλά και ο πρώτος που
ασχολήθηκα κριτικά με το είδος. Μεγάλοι, όντως, κριτικοί του παρελθόντος – από
τον Ξενόπουλο και τον Φώτο Πολίτη έως τον Χουρμούζιο, τον Τερζάκη, τον Άλκη
Θρύλο, τον Κουκούλα, τον Παράσχο, τον Πλωρίτη – δεν έγραφαν καν κριτικά
σημειώματα για παραστάσεις επιθεωρήσεων. Είναι προς τιμήν της νεώτερης
κριτικής γενιάς που έστρεψε την προσοχή της και μελέτησε το είδος. Το
θεμελιώδες βιβλίο για την επιθεώρηση του Θόδωρου Χατζηπανταζή και της Μαράκα
ήρθε να προστεθεί στις κριτικές που ακολούθησαν τη δική μου προσπάθεια, του
Λιγνάδη και του άλλου εραστή του είδους, του Βαρβέρη. Ενδεικτικά μονάχα
αναφέρω πως δεκαπέντε χρόνια τώρα λειτουργίας του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών
του Πανεπιστημίου Αθηνών δεν διδάσκεται ούτε στην Ιστορία του Νέου Ελληνικού
Θεάτρου ούτε ως επιλεγόμενο μάθημα η Επιθεώρηση. Δίδαξα προπτυχιακά και
μεταπτυχιακά φάρσα, φαρσοκωμωδία και νούτικη κωμωδία. Ένας άνθρωπος δεν
φτουράει.

Γιατί τα αναφέρω όλα αυτά; Γιατί θλίβομαι που το κατ’ εξοχήν αυτό πολιτικό
σατιρικό θέατρο, με τελείως ελληνική ιστορική καταγωγή και ιδιαίτερη δομή και
θεατρική «φιλοσοφία», περνάει κρίση δεινή. Κάθε χρόνο νιώθει κανείς ότι
συρρικνώνεται, περιορίζεται και φθίνει. Έχω κι άλλες φορές αναφερθεί στα
αίτια. Και πρώτα είναι, ιδιαίτερα τα καλοκαίρια, η πληθώρα των φεστιβαλικών
και παραφεστιβαλικών εκδηλώσεων. Οι γειτονιές της Αθήνας, που παλαιότερα
αποτελούσαν την οικογενειακή πελατεία της επιθεώρησης, τώρα διαθέτουν τοπικό
φεστιβάλ. Παπάγου, Μαρούσι, Βύρωνας, Υμηττός, Νίκαια, Αιγάλεω, Πετρούπολη,
Πειραιάς, Βριλήσσια, αλλά και η Ραφήνα, η Νέα Μάκρη, η Νέα Φιλαδέλφεια, η
Καλλιθέα και, βέβαια, ο Λυκαβηττός πέρα από το Ηρώδειο, με καταιγισμό
παραστάσεων, συναυλιών, χοροδραμάτων, απορροφούν μέγιστο – το κυρίως ευρύ –
θεατρόφιλο κοινό. Ύστερα είναι το κυκλοφοριακό. Όποιος χειμώνα-καλοκαίρι
προσπαθεί να κυκλοφορήσει Παρασκευή, Σάββατο-Κυριακή (τις κατ’ εξοχήν
θεατρικές ημέρες) στο κέντρο των Αθηνών και στους βασικούς οδικούς άξονες
φτύνει αίμα, ιδιαίτερα τις ώρες που σχολάνε θέατρα, κέντρα διασκεδάσεως κ.λπ.
Τρίτος ανασταλτικός παράγων, ο οικονομικός. Ο κόσμος της εργασίας που γέμιζε
οικογενειακά κάποτε τη λαϊκή αθηναϊκή επιθεώρηση, στενεύεται οικονομικά και τα
εισιτήρια ακρίβυναν γιατί, βέβαια, ακρίβυναν και οι παραγωγές, που συν τοις
άλλοις καλούνται τώρα να συναγωνιστούν τα τηλεοπτικά υπερθεάματα που
προσφέρονται δωρεάν στην πολυθρόνα.

Αλλά η τηλεόραση έχει και για άλλους λόγους συμβάλει στη συρρίκνωση της
επιθεώρησης. Όταν ο Λαζόπουλος, ο Μητσικώστας, ο Σεφερλής, οι A.M.A.N.
εξαντλούν την πολιτική και κοινωνική θεματογραφία, ανεξάρτητα από ποιότητα –
δωρεάν, θεαματικότατα και πλουραλιστικά – πώς να ανταγωνιστεί η επιθεώρηση;

Υπάρχει όμως και η εγγενής απαξίωση κάθε πολιτικής εκδήλωσης. Βλέπω σε νούμερα
επιθεώρησης πως το κοινό πλέον αδιαφορεί για τις πολιτικές νύξεις και γυρίζει
την πλάτη στην πολιτική σάτιρα. Ο ευτελισμός της πολιτικής στα τηλεοπτικά
παράθυρα έφερε στον κόσμο μια κορεσμένη αηδία.

Έτσι, η παραδοσιακή επιθεώρηση πεθαίνει, αργά αλλά σταθερά. Και για έναν
πρόσθετο λόγο: λείπουν οι σημαντικοί κειμενογράφοι. Ρίξτε μια ματιά στα
συγγραφικά τιμ σήμερα. Κανείς δημοσιογράφος. Εξηγούμαι: ο Γιαλαμάς, ο Θίσβιος,
ο Πρετεντέρης, ο Γιαννουκάκης, ο Πολ. Βασιλειάδης, ο Ναπολέων Ελευθερίου, οι
Γιαννακόπουλοι, ο Σακελλάριος παλαιότερα ο Βώττης, ο Δημητρακόπουλος, ο
Χαιρόπουλος κ.τ.λ. ήταν δρώντες δημοσιογράφοι, χρονογράφοι, σατιρικοί ποιητές,
συχνά ρεπόρτερ, δηλαδή βίωναν καθημερινά τα γεγονότα στη ζέση τους, φρέσκα,
στο μάρμαρο, στο καφενείο, στα δικαστήρια, στα Αστυνομικά Τμήματα, στους
προθαλάμους των υπουργείων, στις Εφορίες, στους στρατώνες, στις λαϊκές αγορές,
στα χαμάμ και στα πορνεία, στου Ψυρή και στην Τρούμπα. Έτσι βγήκαν οι τύποι
της επιθεώρησης: ο Κίτσος, ο Μενιδιάτης, ο μεθυσμένος, το ευζωνάκι, η
υπηρέτρια, το «να κάααθεσαι», το «φάτε, φάτε» κ.λπ. Τώρα οι «Μήτσοι» του
Λαζόπουλου, οι υδραυλικοί, οι «Απαράδεκτοι», οι «Απέναντι» και μια πράγματι –
ανεξαρτήτως ποιότητας πάντα – πλειάδα τηλεοπτικών τύπων μετατόπισαν τον άξονα.

Μετά όσα ειπώθηκαν και ιδώθηκαν για τους παπάδες, τους δεσποτάδες και τα
τσιράκια τους σε ειδησεογραφικές και σκανδαλοθηρικές τηλεοπτικές εκπομπές, τι
να γράψει ο έρμος ο επιθεωρησιογράφος και μάλιστα όταν έχουν προκύψει νέα
κουτσομπολιά και ενδιαφέροντα;

Ακυρωμένα νούμερα χωρίς στόχο

Είδα την επιθεώρηση του «Αθήναιον». Πλούσια παραγωγή. Οι αδελφοί Τάγαρη δεν
τσιγγουνεύτηκαν. Ο Σδούγκος έχει εκμεταλλευτεί τον αχανή σκηνικό χώρο και έχει
στήσει γιγαντιαία σκηνικά με γούστο για το είδος. Ο Μανούσκος σχεδίασε ωραία
κοστούμια, ο έμπειρος Φώτης Μεταξόπουλος σκηνοθέτησε και χορογράφησε τον
πράγματι αξιόλογο θίασο και το ευπρόσωπο μπαλέτο. Ο Τόλης Κετσελίδης
ενορχήστρωσε τα γνωστά, απαραίτητα για τα νούμερα, σουξέ. Κι όμως τα νούμερα,
πλην δύο-τριών εξαιρέσεων, είναι ακυρωμένα, χωρίς ζουμί, χωρίς στόχο, χωρίς
οίστρο. Κρίμα, γιατί στη σκηνή κυκλοφορούν θηρία επιθεωρησιακής πείρας. Ο
Κωνσταντίνου φτιάχνει ένα διαμαντάκι με τον γκαφαδόρο μπάτσο του. H Βάσια
Τριφύλλη λάμπει με το κέφι της, το μέτρο της και την έξοχη αίσθηση του
πλασαρίσματος της ατάκας. Ο Μουστάκας, αυτός ο μέγας μίμος, κάνει θαύματα ως
κλόουν σ’ ένα ισχνό νούμερο.

H δαιμόνια Πανοπούλου, χωρίς υπερβολές, με ευστοχία σατιρίζει το ελεεινό
παπαδαριό. Τι επικοινωνιακό τέρας αυτή η γυναίκα! Ο Στάθης Ψάλτης συνεχίζει
την αυτοαναίρεσή του. Χωρίς νούμερο, παίζει με το κοινό και εκτοξεύει τα
αγαπημένα ανθρωπιστικά, «επαναστατικά» του ρητορικά παραληρήματα.

Ο Τόνι Άντονι στο καλύτερο νούμερο της παράστασης αποδεικνύει πως έφτασε
πια στην τέλεια τελειότητα, που είναι και η απέριττη λιτότητα μέσων.

Στην παράσταση πρωτοεμφανίζεται η Αλεξία Μουστάκα σε ένα θαυμάσιο φωνητικό
από το «Φάντασμα της Όπερας». Ωραία φωνή, άνετη παρουσία. Συγκινημένος, της
παραστέκεται τραγουδιστής ολκής ο πατέρας της.

INFO

«Τα… παπατσουνάμια». Στο «Αθήναιον» (Πατησίων – Μάρνη, τηλ. 210.8214.000 και 210.8236.400)