TPITH AΠOΨH Ο αθλητισμός ως θωράκιση;

Κι έγραψα ποιήματα

Για νεκρούς που τρέχουν γύρω γύρω

Σ’ ένα γήπεδο μπάσκετ

Προκειμένου να χαλαρώσουν

Χρ. Παπαγεωργίου, Ο τοίχος σημαία

Οι αντι-αξίες και οι αντι-ιδεολογίες πάνω στις οποίες (ή μέσα από τις οποίες)
διαμορφώνεται η νεανική υποκουλτούρα, πολλές φορές είναι λανθάνουσες. Στην
κορυφή του παγόβουνου βρίσκεται η αντικοινωνική συμπεριφορά και το έγκλημα,
αλλά στο βάθος κρύβεται το άγχος, ο φόβος, η ανασφάλεια.

H συμμόρφωση με τα κοινωνικά πρότυπα δεν σημαίνει πάντοτε «ευτυχή προσαρμογή»,
όπως και η επιθετικότητα ή η χρήση εθιστικών ουσιών ή η
αυτοκαταστροφή/αυτοκτονία δεν συμβολίζουν πάντοτε μια «εχθρότητα προς τον
συνάνθρωπο». Ο νέος, ως προϊόν και ταυτόχρονα ως δημιουργός της κοινωνίας,
παίζει και προκαλεί το σύστημα.

Αυτή η τάση για «παιχνίδι» και για «πρόκληση» είναι κοινός παρονομαστής στο
έγκλημα και στον αθλητισμό. Όμως ο συμβολισμός και οι λειτουργίες είναι
διαφορετικές. Αν το έγκλημα συμβολίζει «την άρνηση του Άλλου», ο αθλητισμός
προωθεί την αποδοχή του Άλλου «όπως είναι» (χωρίς δηλαδή διακρίσεις φυλής,
φύλου, έθνους, θρησκείας); Είναι αλήθεια ότι ο αθλητισμός τροφοδοτεί τη
δημοκρατική φαντασίωση της ισότητας. Επιτυγχάνεται όμως η κοινωνική
συναδέλφωση μέσω αθλητισμού ή, ακόμα καλύτερα, έχουμε την εν λευκώ προσχώρηση
στο κοινωνικό συμβόλαιο;

Ο αθλητισμός μπορεί να διευκολύνει την κοινωνική και πολιτισμική ένταξη του
ατόμου-πολίτη μέσα σ’ ένα σύστημα αξιών. Αρκεί να υπάρχει ο κοινός
παρονομαστής των «τρεχουσών αξιών» μιας σύγχρονης οργανωμένης κοινωνίας, με
«τα πανανθρώπινα σύμβολα και μηνύματα» που διαρκώς – υποτίθεται ότι – θυμίζει
και αναπαράγει το αθλητικό ιδεώδες.

H «αθλητική συνείδηση» που μπορεί να αναχαιτίσει τη βία ή να θωρακίσει από τις
αποκλίσεις είναι το μέγα ζητούμενο. H αλληλοβοήθεια και ο σεβασμός των κανόνων
του παιχνιδιού, η μη υπέρβαση των επιτρεπτών ορίων χρήσης της σωματικής
δύναμης, η μη εκμετάλλευση των δεξιοτήτων ή του ταλέντου για μια ιδεολογία
επικυριαρχίας εις βάρος των ηττημένων ή των αδύναμων, ο έλεγχος των εντάσεων
και των συγκρούσεων συνιστούν τη φωτεινή πλευρά του αθλητισμού ως
αντεγκληματικού προτύπου.

Από την άλλη πλευρά πώς ερμηνεύεται ο χουλιγκανισμός, αυτό το εγκληματικό
αθλητικό πρότυπο; Ο αθλητισμός είναι μήπως ένα «δίκοπο» κοινωνικό μαχαίρι;

Οι αθλητικές ως πολιτιστικές δράσεις μπορούν υπό ορισμένες προϋποθέσεις να
συγκροτήσουν ένα αντι-βάρος, ένα αντι-πρότυπο στις υποπολιτισμικές
(εγκληματικές) ομάδες.

H (αθλητική) επιθετικότητα απορροφάται μέσα από την καθαρτήρια λειτουργία του
παιχνιδιού, ενώ η (κοινωνική) απομόνωση αποφορτίζεται με την ένταξη σε ομάδα,
τη συλλογικότητα και την αλληλεπίδραση/διαντίδραση. Μπορεί, λοιπόν, ο
αθλητισμός να καλλιεργήσει ένα άλλο ήθος, μιαν άλλη συναίσθηση ευθύνης και
καθήκοντος, μιαν άλλη αυτοπειθάρχηση και αυτοέλεγχο και, τέλος, ένα άλλο
ομαδικό πνεύμα; Αρκεί να τολμήσει. Αν ο αθλητισμός απελευθερώνει τις θετικές
δυνάμεις ενώ το έγκλημα τις αρνητικές, αν ο αθλητισμός κοινωνικοποιεί ενώ το
έγκλημα αποκοινωνικοποιεί, τότε δεν μένει παρά να εντάξουμε τον αθλητισμό στην
ευρύτερη αντεγκληματική πολιτική (π.χ. Των Τοπικών Συμβουλίων Πρόληψης της
Εγκληματικότητας, των Κέντρων Πρόληψης του ΟΚΑΝΑ κ.λπ.). Θυμίζουμε το
ευρωπαϊκό πρόγραμμα Leisure for Pleasure, όπου η πρόληψη της εξάρτησης από το
αλκοόλ εστιάζεται στην ποιότητα της ζωής στον τομέα της άθλησης. Στρατηγικές
περιορισμού της επίδρασης των αρνητικών κοινωνικών σχέσεων, στρατηγικές
προστασίας από τα αρνητικά μηνύματα και πρότυπα, στρατηγικές ενίσχυσης της
συμμετοχής συγκροτούν μια πολύτιμη δέσμη μέτρων.

Το τελευταίο που μένει είναι η ειλικρίνεια και η εμπιστοσύνη. Όμως αυτά ούτε
διδάσκονται ούτε γράφονται. Απλά αναδύονται από τη στάση ζωής και το
παράδειγμα των ενηλίκων προς τους νέους.

Ένα παράδειγμα με «τίμημα», αλλά και ανυπολόγιστη αξία για όσους εξακολουθούν
να πιστεύουν στη διαδοχή (και όχι στο χάσμα) των γενεών.

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.