Ο στοχαστικός λόγος του Mανόλη Aναγνωστάκη

Τον Μάιο του ’89 ο Μανόλης Αναγνωστάκης είχε ταξιδέψει στην Πάτρα. Με τη
μεσολάβηση μιας κοινής μας φίλης, δέχτηκε να συζητήσουμε σε κάποιον από τους
νεοσύστατους σταθμούς της ελεύθερης, τότε, ραδιοφωνίας. H εκπομπή εκείνη –
πέρα από τα θέματα που αφορούσαν τους λόγους της σιωπής του, τα σύγχρονα
λογοτεχνικά πράγματα ή παρατηρήσεις του πάνω στην ποίηση του Ελύτη, του
Σεφέρη, του Λειβαδίτη – εξελίχθηκε σε μια κουβέντα γενικότερου ενδιαφέροντος.
Μεταφέρω εδώ, εις μνήμην, κάποια απομαγνητοφωνημένα αποσπάσματα από τον
στοχαστικό του λόγο.

«[…] Όλοι, και κόμματα και άνθρωποι και φορείς, όλοι συμφωνούν για
ελευθερία, δημοκρατία, κοινωνική δικαιοσύνη [και] να αλλάξει ο άνθρωπος. Το
θέμα είναι ποιοι τα πιστεύουν, ποιοι μπορούν να τα πραγματοποιήσουν και ποιοι
είναι συνεπείς ώς το τέλος σ’ αυτά τα ιδανικά και σ’ αυτές τις αρχές. Εκεί
είναι η δυσκολία. Εγώ δεν πιστεύω πια ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν
ριζικά ή, τουλάχιστον, ότι είναι θέμα της δικής μου γενιάς. Ίσως είναι θέμα
των επόμενων γενιών. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να αλλάξει η φύση του ανθρώπου.
Και αυτό το γεγονός το έχουμε υποτιμήσει. Έχουμε πιστέψει δηλαδή ότι μπορεί να
μεταβληθεί η ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία, όταν αλλάξουν ορισμένες εξωτερικές
συνθήκες. Αλλά αυτό δεν είναι τόσο εύκολο. Για παράδειγμα, τα τελευταία χρόνια
υπάρχει μια έξαρση του εθνικισμού και του θρησκευτικού πάθους. Είναι κάτι το
αδιανόητο για την προηγούμενη γενιά, η οποία κατά κάποιο τρόπο νόμιζε ότι
τέτοια φαινόμενα ανήκουν πια στην ιστορία. Και όμως, αναπτύσσονται και πάλι
θρησκευτικά κινήματα τρομαχτικά, με δραστηριότητες και με αποτελέσματα πολύ
σοβαρότερα από τα κοινωνικά κινήματα. Βλέπουμε εθνικιστικές εξεγέρσεις, όταν
κανείς θα νόμιζε ότι αυτά τα πράγματα έχουν σβήσει μέσα στην ψυχή του
ανθρώπου. Κι όμως, υπάρχουν. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να αλλάξει ο ψυχισμός του
ανθρώπου και να επέλθει μέσα του μια μεταβολή. Ναι, είναι πολύ δύσκολο.
Προσπαθούμε όμως.

Με ρωτήσατε ποια είναι η βασική αρχή που διέπει τη δική μου ζωή. Πιστεύω στην
ελευθερία του ανθρώπου. Ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να μιλάει
και να πράττει διαφορετικά, χωρίς όμως να προσβάλλει την ελευθερία του άλλου.
Πολλοί τηρούμε το πρώτο σκέλος αυτής της αρχής. Διεκδικούμε και κατακτούμε τα
δικαιώματά μας, ενώ παραβλέπουμε ή θίγουμε τα δικαιώματα κάποιου άλλου. […]
Λοιπόν, για μένα, φασιστικό είναι ένα πράγμα: το να ταπεινώνεις τον άλλον. Δεν
είναι μόνο ο βασανιστής που ταπεινώνει το θύμα του, αλλά και εκείνος που
επωφελείται από κάποια θέση την οποία κατέχει, ( είτε επειδή είναι περισσότερο
μορφωμένος είτε είναι κοινωνικά ανώτερος είτε επειδή εν πάση περιπτώσει έχει
κάποια εξουσία) και ταπεινώνει ή εξευτελίζει τον συνάνθρωπό του. Αυτό είναι η
αρχή του φασισμού και συμβαίνει παντού, δυστυχώς. Και εμείς οι ίδιοι το
κάνουμε, σε κάποια στιγμή της ζωής μας, χωρίς πολλές φορές να το
καταλαβαίνουμε, όταν βρεθούμε έχοντας κάποιο ψίχουλο εξουσίας απάνω σε
κάποιον, στο παιδί μας για παράδειγμα […]».

O Κώστας Λογαράς είναι φιλόλογος – συγγραφέας