Δρόμοι

Οι ουτοπίες…

… δεν είναι πάντα ο πιο ευχάριστος τόπος για να κατοικήσει κανείς. Οι
περισσότερες από αυτές είναι άοσμα, απολυμασμένα, αφόρητα οργανωμένα μέρη,
γράφει ο Ράσελ Τζάκομπι στο βιβλίο του «Ατελής εικόνα», που οι κάτοικοί τους
περνούν ώρες ατέλειωτες να εκθειάζουν μεταξύ τους τα προτερήματά τους. Παρ’
όλα αυτά, οι «άλλοι κόσμοι» είναι συνήθως παρόμοιοι με τους δικούς μας, με
κάποιες ελαφρές παραλλαγές – αν εξαιρέσουμε ένα χέρι ή ένα πόδι λιγότερο ή
παραπάνω, τα «άλλα όντα» δεν διαφέρουν πολύ από τον Ζακ Σιράκ ή τον Τόνι
Μπλερ. Όταν μιλάμε για το μέλλον με τη γλώσσα του παρόντος, το προδίδουμε
αναπόφευκτα. «Όσο μπορούμε να λέμε “αυτό είναι το χειρότερο”, το χειρότερο δεν
έχει έρθει ακόμη», λέει ένας στον «Βασιλιά Ληρ».

Για μερικούς…

… όπως τον φιλόσοφο Αντόρνο, αυτή η αρνητική ουτοπία είναι γνωστή ως τέχνη.
Για άλλους, η μοναδική αληθινή εικόνα του μέλλοντος είναι η αποτυχία του
παρόντος. Ή του παρελθόντος. Όπως μας υπενθυμίζει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, οι
αναμνήσεις των σκλαβωμένων μας προγόνων και όχι τα όνειρα των απελευθερωμένων
μας απογόνων είναι εκείνες που μας σπρώχνουν στην εξέγερση. Κοιτάζουμε το
μέλλον με τα μάτια μας καρφωμένα στα συντρίμμια από το παρελθόν. Αλλιώς δεν
είμαστε παρά «ελαφροί» εκσυγχρονιστές: αργά ή γρήγορα θα ανακαλύψουμε πως το
παρελθόν που θέλαμε να ξεριζώσουμε έχει επιστρέψει για να πάρει την εκδίκησή
του.

H ουτοπία…

… δεν έχει να κάνει με μια ανέφικτη τελειότητα (η μόνιμη και βαρετή επωδός
των δεξιών ιδεολόγων). Αλλά με ακριβώς το αντίθετο: μια κοινωνική τάξη που
αποδέχεται την αναπόφευκτα πεπερασμένη και ατελή φύση του ανθρώπου. Αν
χαθούμε, δεν θα φταίμε εμείς, αλλά εκείνοι οι αιθεροβάμονες δεξιοί ιδεολόγοι
που έχουν μετακινήσει τα όριά τους στον ουρανό. (Οι περισσότεροι από αυτούς
είναι γνωστοί σήμερα ως Αμερικανοί, παρατηρεί ο Τέρι Ίγκλετον στο περιοδικό
«Νέισον».) Δεν μπορούμε να νομοθετήσουμε για το μέλλον, επειδή δεν μας ανήκει.
Τα όνειρα για το μέλλον, όπως μας είχαν προειδοποιήσει οι φιλόσοφοι της σχολής
της Φρανκφούρτης, πολύ συχνά κατάσχουν την πολιτική ζωντάνια που απαιτείται
για την υλοποίησή τους.

Καμιά φορά…

… ο καλύτερος τρόπος να μιλήσει κανείς για το μέλλον είναι με τη σιωπή. Τα
μεγάλα σχέδια δεν είναι πάντα συμπτώματα υγείας. Ο σχεδιασμός μιας
γενοκτονίας, ας πούμε, απαιτεί μεγάλη φαντασία. Ακόμη και ο Τόμας Μορ, ο
φιλόσοφος που επινόησε τον όρο «ουτοπία», ήταν ζηλωτής της πυράς που στις
φλόγες της καίγονταν οι αιρετικοί. Το μέλλον μπορεί να είναι ή να μην είναι
ένας τόπος δικαιοσύνης και ελευθερίας. Αλλά ένα είναι βέβαιο: πως θα είναι
κάτι πολύ διαφορετικό από το παρόν. Αν ρίξουμε μια ματιά σε όσα συμβαίνουν
σήμερα γύρω μας, αυτή η «προφητεία» θα πρέπει να μας είναι αρκετή.