TPITH AΠOΨH Οι νέοι σήμερα

Το πορτρέτο της νέας γενιάς όπως αποτυπώθηκε στην ενδιαφέρουσα έρευνα του
Τμήματος Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών προκάλεσε πληθώρα
σχολίων φέρνοντας και πάλι στο προσκήνιο μια «γνωστή-άγνωστη» νεολαία.

Οι έρευνες κοινής γνώμης δεν αποτελούν έναν διαυγή και κρυστάλλινο καθρέφτη.
Είναι αφέλεια να νομίζουμε ότι αποτυπώνουν μια πραγματικότητας που, έτσι κι
αλλιώς μέσα από την εκρηκτική πολυσημία της, δεν μπορεί παρά να μας διαφεύγει.
Τάσεις της παρούσας συγκυρίας φανερώνουν. Τάσεις που φυσικά αξίζει και να
καταγραφούν και να αξιολογηθούν.

Όμως ο καθρέφτης δεν φανερώνει μόνο αλλά και συγκαλύπτει. Αφήνει απ’ έξω τις
υπόγειες τάσεις και τα υπόγεια ρεύματα.

Δύο είναι τα σημαντικά ποιοτικά χαρακτηριστικά που αναπόφευκτα μένουν έξω από
την ποσοτικοποιημένη ερευνητική απόχη: τα κίνητρα που προσδιορίζουν τις
απαντήσεις και η ένταση της σημασίας τους. Πολύτιμες ατομικές
πληροφορίες συμπαρασύρονται και θυσιάζονται στη δίνη των κυρίαρχων τάσεων.

«Στο ερώτημα ποιο είναι το σημαντικότερο που θα ήθελα να μου προσφέρει η
εργασία μου, κι εγώ το χρήμα θα απαντούσα», ομολογεί η Μαριάνθη,
νεαρή φοιτήτρια. «Όμως», προσθέτει, «θα το έκανα με βαριά
καρδιά. Άλλη θα επιθυμούσα να ήταν η απάντησή μου. Να μιλήσω
π.χ. για το ενδιαφέρον, για την ψυχική επένδυση, για το
άνοιγμα των οριζόντων που θα μπορούσα μέσα από τη δουλειά μου να κερδίσω.
Όμως, κακά τα ψέματα, στο χρήμα με βαριά καρδιά θα
κατέληγα».

Τι θέλω να πω; Πως αυτό το «με βαριά καρδιά» μένει – εκ των πραγμάτων – απ’
έξω. H έρευνα, και καμία ποσοτική έρευνα, δεν μπορεί να το αποτυπώσει. Κι όμως
πρόκειται για εξαιρετικά σημαντικό, για την αξιολόγηση των συμπερασμάτων,
στοιχείο. Σημαντικό, καθώς ανοίγει χαραμάδες αισιοδοξίας για την πρόσληψη της
νέας γενιάς που εύκολα χαρακτηρίζεται «ατομοκεντρική», «ομφαλοσκοπική»,
«φιλοχρήματη».

Μεσούσης της έκλειψης του κοινωνικού κράτους και κολυμπώντας μέσα στα άγρια
κύματα μιας παγκοσμιοποιημένης αβεβαιότητας, αν δεν έχεις χρήμα «πας σαν το
σκυλί στ’ αμπέλι». Αυτό το μήνυμα σου διαμηνύεται από παντού. Με το φάντασμα
της ανεργίας να υπονομεύει τα θεμέλια της ύπαρξής σου και να μεταμορφώνει σε
ακόμη πιο σκοτεινό το σκοτεινό μέλλον, δεν είναι να απορείς που το χρήμα
έρχεται πρώτο στις αναζητήσεις. Στις παρυφές μιας μη ζωής εξορίζεσαι δίχως το
χρήμα. Όχι! δεν είναι φιλοχρήματος ο νέος! Πιο σωστό
είναι να πούμε πως δεν είναι νεκρόφιλος!…

Δεν είναι άκοπα που οι νέοι σήμερα έχουν παραιτηθεί από τα συλλογικά οράματα.
Αυτό το «με βαριά καρδιά» της Μαριάνθης αποτελεί για μένα το μυστικό ίχνος,
τον ψίθυρο που υφέρπει πίσω από τις κραυγές που διατρέχουν τα ερευνητικά
δεδομένα.

«Λυπάμαι που είναι έτσι», έλεγε ένας συμφοιτητής της Μαριάνθης,
«όμως είναι έτσι. Δεν υπάρχει τίποτα να πιστέψουμε».

«Λυπάμαι που είναι έτσι», ιδού άλλο ένα αποκαλυπτικό συναίσθημα. H χρεοκοπία
της πίστης στους θεσμούς βιώνεται σαν μια απώλεια. Και η απώλεια, το γνωρίζουν
καλά οι ψυχολόγοι, βρίσκεται στην καρδιά της μελαγχολίας. Δεν είναι να απορείς
που οι καταθλίψεις και οι κάθε λογής αυτοκαταστροφικές ανάμεσα στους νέους
συμπεριφορές (αλκοόλ, ναρκωτικά κ.ά.) αυξάνονται με βήμα ταχύ. Όχι, δεν είναι
δίχως ψυχικό κόστος που η νεολαία μας είναι μια «Νεολαία.gr» (βλέπε «TA NEA»
26-5-2005).

Το ψυχικό κόστος είναι το παραλειπόμενο της έρευνας. Το κόστος αυτό δεν
λογαριάζεται μόνο μέσα από την κατάθλιψη αλλά και από την απάθεια, τη μόνωση
του συναισθήματος. Ένας στους πέντε νέους, για παράδειγμα, δηλώνει «μια χαρά
είμαι». Πόσο αντέχει στην αλήθεια αυτό το «μια χαρά είμαι»;

Η άρνηση του ψυχικού πόνου είναι μια οικεία μορφή άμυνας. Μόνο 13% των
ερωτωμένων δηλώνουν πως θα βοηθούσαν εθελοντικά τους ψυχικά πάσχοντες. Από την
άλλη μεριά δηλώνουν πρόθυμοι (46,9%) να βοηθήσουν εθελοντικά τα παιδιά. Τα
παιδιά, τα ανήμπορα, τα χρήζοντα βοήθειας (όπως και οι ίδιοι οι νέοι;) παιδιά.
«Παιδιά»: το alter ego τους που θα έσπευδαν να βοηθήσουν.

Και βέβαια κραταιά παραμένει η αξία της οικογένειας. Πρώτη στην ιεράρχηση των
κοινωνικών αξιών. (H φαντασίωση μιας γενναιόδωρης, δοτικής μάνας που
περιθάλπει με καλή τροφή τα πεινασμένα βρέφη της.)

Στις δυσκολίες τού να υπάρχεις συντρέχουν ακόμα η θρησκεία (η Εκκλησία είναι ο
δεύτερος κατά σειρά θεσμός που εμπιστεύονται) κι ένας εξωραϊσμένος εθνικός
εαυτός (ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός αποτελεί σε ποσοστό 75,1% τον
μεγαλύτερο λόγο εθνικής υπερηφάνειας, ενώ 47% αισθάνονται μόνο
Έλληνες).

Δεν είναι εύκολο να είσαι σήμερα νέος. Ιδού το αδιαφιλονίκητο
συμπέρασμα της έρευνας. Αξίζει να το στοχαστούμε, να το φοβηθούμε, να το
επεξεργαστούμε. Κάτι, τέλος πάντων, εμείς οι ενήλικοι να το κάνουμε,
κάτι, πέραν ενός ανώδυνου σχολιασμού…

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου.