ΓIΩPΓΟΣ BEΛTΣΟΣ – MIΣEΛ ΠIKΟΛI Eξομολόγηση στον Kεραμεικό

«Απέκδυση της ταυτότητας, κρυστάλλινη κωμικότητα και αναπονοή» ήταν τα μαθήματα που πήρα από τον Λουίς Μπουνιουέλ, όπως εξιστόρησε ο Μισέλ Πικολί στον Γιώργο Βέλτσο, στη βόλτα τους στην Αθήνα, στα κάγκελα έξω από τον Κεραμεικό

Αναλογίζομαι πως παίζω συχνά ρόλο προπομπού. Πριν από χρόνια ο Ζακ Ντεριντά,
προχθές ο Μισέλ Πικολί, στα ίδια μέρη: η βόλτα στο θέατρο του Διονύσου, την
Αγορά, το Μοναστηράκι και μέσα από την πολύβουη Ερμού, στον Κεραμεικό.

Προπομπός; Βλέπω τη λέξη στο Λεξικό: «αυτός που προπέμπει πρόσωπο που
αποχωρεί. Αυτός που προπορεύεται και προετοιμάζει».

Σ’ όλη μου τη ζωή ήθελα να είμαι «οδηγός». Ο «στάλκερ», στην ομώνυμη
ταινία του Ταρκόφσκι. Ο οδηγός, που δείχνοντας στους άλλους την περιοχή (τη
«ζώνη»), δείχνεται. Αλλά και κάτι ακόμη: ο οδηγός, που οδηγεί τον εαυτό του
στον εαυτό του μέσω του άλλου.

Δείχνοντας στον Πικολί, στον Κεραμεικό, το μεγάλο έφιππο μνημείο του Δεξίλεω,
γιου του Λυσανία, που σκοτώθηκε σε ηλικία 20 ετών και που αν και νικημένος
εικονίζεται σαν νικητής, σκεφτόμουν πόση αυθαιρεσία απέναντι στον θάνατο
αντιτείνει ο ηθοποιός. Πόσο τον νικά τον θάνατο, αυτόν τον απάνθρωπο κυρίαρχό
μας.

Ογδόντα ετών ο Πικολί, είναι σαν έφηβος. Περπάτησε μαζί μου, σκαρφάλωσε στα
κάγκελα των αρχαιολογικών χώρων για να δει καλύτερα, μ’ άφησε πίσω ξέπνοο.
Γύριζε να με κοιτάξει περιπαικτικά. Μου υπενθύμισε μια φράση του Νίτσε: «Πόσα
χρόνια μου απομένουν για να μείνω νέος;».

Του απάντησα με τη ρήση του Βαλερύ: «Ο καλλιτέχνης ζει στην οικειότητα της
αυθαιρεσίας και στην αναμονή της αναγκαιότητάς του».

Πόσο αναγκαίος μου είναι, ήδη, ο Πικολί;

Γιατί; Διότι τώρα ανακαλύπτω κι εγώ την αξία της αναπνοής.

Αυτό είναι το μυστικό της δουλειάς του: το πνεύμα, όπως λένε, της αναπνοής.
Μου εξιστόρησε το μάθημα που πήρε από τον Μπουνιουέλ: απέκδυση της ταυτότητας,
κρυστάλλινη κωμικότητα, ειρωνεία, ρήξη, πλήγμα στις συμβάσεις εκ των έσω,
πόλεμος στο κοινότοπο, καρδιά. Και αναπνοή!

«Ένα σωματικό μυστήριο του Πνεύματος», και πάει, πήδηξε ο Πικολί από τα
κάγκελα σαν γάτα.

Στην ταινία του γέροντα Ολιβέιρα με τον τίτλο «Γυρίζω σπίτι» έπαιξε τον εαυτό
του.

«Όταν ο σκηνοθέτης που τον υποδυόταν, ο Τζον Μάλκοβιτς, με κούρασε με τις
απαιτήσεις του, πέταξα τα ρούχα του ρόλου μέσα στο πλατό και είπα: γυρίζω
σπίτι… Είναι σαν να το έχω κάνει στ’ αλήθεια. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι
κλείνομαι σπίτι, ότι είμαι απολιτικός».

Τον ρώτησα για τη νεότητά του, τον ρόλο του Διαβόλου στην «Ωραία της ημέρας».

«Δεν ήμουνα ο Διάβολος», μου είπε, «βοήθησα με τον τρόπο μου την Ντενέβ να
απελευθερωθεί». Τον ρώτησα και για το πρώτο πλάνο της «Περιφρόνησης» του
Γκοντάρ, με την Μπαρντό ολόγυμνη στο κρεβάτι του, εκεί που της λέει πως την
αγαπά τρυφερά και τραγικά. «Το ωραιότερο πλάνο του σινεμά», μου απάντησε.

Ο Πικολί όμως μου μίλησε και για το πρότυπό μου: τον πρόωρα χαμένο
Μπερνάρ-Μαρί Κολτέζ. «Μου τηλεφώνησε να διαβάσω στο θέατρο ολόκληρο τον
“Ρομπέρτο Τσούκκο” κι εγώ τον έπαιξα όλον!».

Θυμάμαι τον Πικολί ξυπόλητο καθ’ όλη την διάρκεια της παράστασης του
έργου του Κολτέζ «Επιστροφή στην Έρημο», πριν από είκοσι χρόνια, στο θέατρο
«Ρον-Πουάν». Αυτά τα γυμνά του πόδια, ένα φετίχ στη σκηνή που το παρατηρούσα
ως το απαγορευμένο του σώματός του, του σώματος που ξαφνικά το είχα δίπλα μου
όχι μόνο με την αύρα του, αλλά και με εκείνη τη μυρωδιά του ανθρώπου που γερνά
– κάτι σαν μύρο Αγίου. Αυτά τα πόδια τα διέκρινα μέσα στα σανδάλια του.

Εξουθενωμένος κι εγώ απ’ την ιδέα του θανάτου, μην μπορώντας να μετατρέψω τον
φόβο σε «οίστρο της ζωής», του έσφιξα το χέρι σαν γιατρικό.

Γνωρίζοντας πως στο θέατρο αναφαίνεται η ποίηση, του απήγγειλα ένα ποίημά μου
(δημοσιευμένο στο πρόσφατο «Εντευκτήριο»), όπου ο ποιητής, ανέτοιμος για το
«αίλουρο σκίρτημα», ζηλεύει τη γάτα που αλώβητη από συλλαβές «μετράει το
σκοτάδι και πηδά».

Μου το ευχήθηκε και εξαφανίστηκε σαν τον Νιζίνσκι, στο ομώνυμο ποίημα του
Σεφέρη.

Αλλά γιατί τα αφηγούμαι αυτά αν, αναγνώστες μου, δεν ζηλεύετε το ζώο; Αν δεν
σας έχει στοιχειώσει ο Καρούζος με εκείνον τον ορισμό του θανάτου: «το άλμα
έξω από την γλώσσα»;

Μια ψυχή ντροπαλή…

«Αυθαιρεσία απέναντι στον θάνατο προτείνει ο ηθοποιός». Όπως ο έφιππος στο μνημείο του Δεξίλεω, στον Κεραμεικό, αν και νικημένος εικονίζεται νικητής

Ο Πικολί θα φύγει κάποτε όπως όλοι. Κι αν με προλάβει, οι φίλοι μου που θα
βλέπουν τούτη τη φωτογραφία, θα πουν κοιτάζοντάς με, «βλέπω τα μάτια που είδαν
τον αυτοκράτορα», όπως έγραφε ο Μπαρτ για τη φωτογραφία του Ζερόμ, που
πρόφτασε και είδε ζωντανό τον Ναπολέοντα.

Προς το παρόν, από τον προσωπικό μου φωτεινό θάλαμο, βγαίνει αυτή η φωτογραφία
από μηχανή μίας χρήσεως, που δίνω στα «NEA» προς δημοσίευση – αλλά μόνο για
μάτια ερμητικά κλειστά.

Και το ξέρω: «H πεζότητα της φωτογραφίας γίνεται πιο οδυνηρή, διότι δεν μπορεί
να αποκριθεί στην τρελή μου επιθυμία παρά με κάτι το άφατο». Κι αυτό, δεν
είναι παρά η αύρα. Εκείνος ο αέρας που μας κάνει να συνάγουμε από το σώμα την
ψυχή.

Στην περίπτωση του Πικολί, που ατενίζει με σχεδόν γυρισμένη την πλάτη του στον
φακό, προβάλλει μια ψυχή ευγενική και, κυρίως, ντροπαλή. Ασφαλώς προς αλλού
στραμμένη, διότι αυτό που έχει μπροστά του, είναι το παρελθόν, σαν τους
αρχαίους Έλληνες που «έμπαιναν στον Άδη οπισθοβατώντας».

Μου ζήτησε να παραστεί σε ορθόδοξη λειτουργία. Του συνέστησα τη Μονή Πετράκη.
Πήγε την Κυριακή πολύ πρωί, αλλά δεν τον ακολούθησα.

Επιμύθιο: το αιφνίδιο τέτοιων συναντήσεων είναι το ανολοκλήρωτό τους. Το πολύ,
ένα «πριμ» γι’ αυτόν που τις εκθέτει, αν το έχει ανάγκη. Ή, μήπως, κι αυτό
είναι μια πανουργία της γραφής, ως εάν όλα γίνονται για να γραφούν
εικονογραφημένα;

Αλλά και πάλι, στο στρατήγημα του λεξιλογίου, όπως θέλει ο Μπαρτ, αυτό που
«εμφανίζει» η εικονογραφημένη γραφή (η λογοτεχνία), ή εγγράμματη φωτογραφία
(το punctum), είναι μη εμφανίσιμο. Και, φευ, για τη λογοτεχνία, μη αναπτύξιμο.