TPITH AΠOΨH Φράγματα και ποταμοί

Ένα από τα πιο συζητημένα θέματα των τελευταίων ετών στη σύγχρονη και ραγδαία
μεταβαλλόμενη Κίνα (και όχι μόνο) είναι σίγουρα τα φράγμα των Τριών Φαραγγιών
στον ποταμό Γιανγκτσέ. Το έργο προορίζεται να παρέχει στη χώρα ηλεκτρική
ενέργεια 18.000 Μεγαβάτ: το αντίστοιχο 18 πυρηνικών αντιδραστήρων. H έκταση
που θα καλύψουν τα 4 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού που το φράγμα θα
συγκρατεί, φθάνει τα 54.000 χλμ. (περίπου όσο η μισή Ελλάδα). Για την κινεζική
κυβέρνηση, ο γιγαντισμός αυτός δικαιολογείται από τις αυξανόμενες απαιτήσεις
σε ηλεκτρισμό, αλλά και από την ανάγκη εξομάλυνσης της ροής του ποταμού που με
τον τρόπο αυτό θα γίνει πλωτός σε μήκος 600 χλμ. και θα περιορίσει τις
καταστροφικές πλημμύρες, εξαιτίας των οποίων μόνο το 1998 έχασαν τη ζωή τους
4.000 άνθρωποι.

Για τους αντιπάλους του έργου (και είναι αρκετοί τόσο μέσα όσο και έξω από την
Κίνα) το κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος είναι δυσανάλογο: περίπου 1 εκατ.
κάτοικοι της παρόχθιας ζώνης θα χρειαστεί να μεταναστεύσουν, ένας μεγάλος
αριθμός από πολιτιστικά μνημεία και αρχαίες πόλεις θα καταστραφούν (όπως το
Φενγκντού, ηλικίας 2.300 ετών και μείζον κέντρο του Ταοϊσμού), 45.000 χωριά
και 19 αστικά διαμερίσματα θα σβηστούν από τον χάρτη αφού θα βρεθούν κάτω από
το νερό και βέβαια θα χαθούν οριστικά μερικά από τα ωραιότερα τοπία της
Κεντρικής Κίνας. Το κυριότερο: ο τρίτος σε μέγεθος ποταμός του πλανήτη δεν θα
είναι πια ο ίδιος και αυτό θα συμβεί σε μια χώρα όπου ο αντίλογος είναι ακόμη
έγκλημα και η άποψη του καθεστώτος ο μοναδικός νόμος. Σε ό,τι αφορά τις
αντιδράσεις και τις πιέσεις από το εξωτερικό, αυτές είναι ακαδημαϊκού
χαρακτήρα, αν και τα 26 δισ. δολάρια – σε μεγάλο βαθμό θα προέλθουν από ξένες
τράπεζες – θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως μέσον, όχι για το σταμάτημα του
έργου (κάτι που υπό τις παρούσες συνθήκες φαντάζει εξωπραγματικό), αλλά για τη
μείωση των επιπτώσεων και την αποζημίωση των εκτοπιζόμενων πληθυσμών. Πράγμα
έτσι κι αλλιώς δύσκολο αν σκεφθεί κανείς ανάλογες περιπτώσεις όπως του
Ναρμάντα στην Ινδία, το Ίτα στη Βραζιλία ή το Ιταϊπού στα σύνορα Παραγουάης –
Βραζιλίας, όπου οι πολύχρονες κινητοποιήσεις των κατοίκων κατέληξαν σε
συμβολικές αποζημιώσεις ή, ακόμα σπανιότερα, σε περιορισμένες ανταλλαγές των
γαιών.

Ανανεώσιμη πηγή ενέργειας τα υδροηλεκτρικά εργοστάσια, αλλά τα οφέλη δεν είναι
πάντοτε προφανή. Σε πολλές από τις χώρες του Τρίτου Κόσμου, οι επενδύσεις
γίνονται μέσω εξωτερικού δανεισμού. Πολλές φορές στις συμφωνίες προβλέπονται
ειδικές και ευνοϊκές ρυθμίσεις για εταιρείες που θα χρησιμοποιήσουν τον
ηλεκτρισμό. Το παράδειγμα του φράγματος Τουκουρουί στη Βραζιλία είναι
χαρακτηριστικό. H ηλεκτρική ενέργεια παρέχεται κατά προτεραιότητα στο
εργοστάσιο παραγωγής αλουμινίου στην πόλη Μπελέμ, αλουμίνιο το οποίο εξάγεται
για να επιστρέψει με τη μορφή επεξεργασμένων προϊόντων. H εταιρεία κερδίζει
από τη φθηνότερη ενέργεια και τα φθηνότερα εργατικά, βγαίνει ευνοημένη στη
μάχη του ανταγωνισμού, αλλά το κόστος (ή τη διαφορά κόστους από ένα αντίστοιχο
εργοστάσιο στην Ευρώπη, την Ιαπωνία ή τις ΗΠΑ) την υφίσταται το περιβάλλον και
οι Βραζιλιάνοι καταναλωτές ενέργειας, οι οποίοι στην ουσία επιδοτούν μια
επιχείρηση που κάτω από άλλους όρους δεν θα ήταν βιώσιμη.

Πάντως, κάτω από την αυξανόμενη πίεση του οικολογικού κινήματος ακόμη και οι
ακραιφνώς αναπτυξιακοί οργανισμοί, όπως η Διεθνής Τράπεζα, άρχισαν να
διαφοροποιούν την τακτική τους και να δίνουν χώρο σ’ έναν πιο αντιπροσωπευτικό
διάλογο. Όμως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συνιστώσα της ανάπτυξης είναι αυτή
που συνήθως επικρατεί αν και ο αγώνας της άλλης πλευράς δεν είναι πάντοτε
μάταιος. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, τη δεύτερη παγκοσμίως χώρα σε αριθμό
φραγμάτων (6.575) μετά την Κίνα (22.000) και κάτω από την πίεση των
οικολογικών κινητοποιήσεων, περίπου 120 φράγματα καταστράφηκαν ή τέθηκαν εκτός
λειτουργίας την εικοσαετία 1980-2000.

Οι μικρές αυτές επιτυχίες ώθησαν μια πλειάδα μη κυβερνητικών οργανώσεων της
Λατινικής Αμερικής να θεσπίσουν τον Σεπτέμβριο του 2000 ένα (συμβολικό)
διεθνές δικαστήριο. H πρώτη δίκη έγινε στην Κόστα Ρίκα. Όλες οι αποφάσεις ήταν
καταδικαστικές για τους εναγόμενους (πολυεθνικές εταιρείες και κρατικοί
οργανισμοί). Δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά, αφού στην πραγματικότητα
δεν πρόκειται για δικαστήριο με την τυπική του όρου έννοια, αλλά για ένα βήμα
μέσα από το οποίο οι θιγόμενοι προσπαθούν να δώσουν στις υποθέσεις τους
δημοσιότητα.

Ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι πρώην υφυπουργός.