Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Εξήντα χρόνια συμπληρώθηκαν από τη νίκη επί του ναζισμού στην Ευρώπη. Και ένας
ιδιότυπος «ιστορικός πόλεμος» ξέσπασε ξαφνικά ανάμεσα στον Πούτιν και τον
Μπους. Ο πρώτος παραπέμπει στην ιστορική αλήθεια: τον ναζισμό τον νίκησε
ουσιαστικά η Σοβιετική Ένωση. Και έτσι είναι. Ο δεύτερος παραπέμπει στην ηθική
της Ιστορίας: τη νίκη της Σοβιετικής Ένωσης επακολούθησε η επιβολή του
ολοκληρωτισμού στη μισή Ευρώπη. Και έτσι είναι. Και ο ένας και ο άλλος
προβάλλουν όμως εκείνο το κομμάτι της ιστορικής αλήθειας που τους ενδιαφέρει.
Παρά τις διαφορές τους επιδιώκουν το ίδιο πράγμα: την υπόταξη του παρελθόντος
και της μνήμης στις πολιτικές σκοπιμότητες του παρόντος. Έτσι κι αλλιώς δεν
είναι η πρώτη και ούτε η τελευταία φορά που γίνεται κάτι τέτοιο. Ειδικά μετά
το 1990 και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ζούμε σε μια εποχή όπου το «παιχνίδι
της μνήμης» έχει αναχθεί σε μόδα. Δύσκολα βρίσκεις σήμερα κράτη ή
εθνο-πολιτισμικές ομάδες που να μην καταπιάνονται με το παρελθόν, όχι από
ιστορικό ενδιαφέρον, αλλά για να εξασφαλίζουν μέσα στην Ιστορία τη θέση του
απόλυτου καλού, του απόλυτου θύματος ή του απόλυτου ήρωα…

***

Στο νέο βιβλίο του Μίλαν Κούντερα «H Κουρτίνα»*, που μόλις κυκλοφόρησε στην
Γαλλία, υπάρχει ένα κείμενο το οποίο φαίνεται σαν να έχει γραφτεί αποκλειστικά
για την περίσταση. Ο Κούντερα μιλά για το τραγικό νόημα της ανθρώπινης
Ιστορίας. Τι είναι όμως το τραγικό; H διαμάχη ανάμεσα στον Κρέοντα και την
Αντιγόνη αποτελεί το διαχρονικό πρότυπο του τραγικού: οι δυο ανταγωνιστές
συγκρούονται και ο καθένας υπερασπίζεται τη δικιά του σχετική, μερική αλήθεια.
Αλλά στα μάτια του καθενός από τους δύο η σχετική αυτή αλήθεια αποτελεί μια
απόλυτη αλήθεια, η οποία μπορεί να επιβληθεί μόνο υπό έναν όρο: την καταστροφή
του αντιπάλου. Επομένως, ο Κρέων και η Αντιγόνη είναι ταυτόχρονα δίκαιοι και
ένοχοι. Είναι προς τιμήν των τραγικών ηρώων να είναι ένοχοι – γράφει ο Χέγκελ.
Και πράγματι, μόνο η βαθιά συνείδηση της ενοχής μπορεί να καθιστά δυνατή τη
συμφιλίωση στο μέλλον…

***

Το να δεις τις ανθρώπινες συγκρούσεις πέρα από το αφελές σχήμα της σύγκρουσης
ανάμεσα στο καλό και το κακό, να κατανοήσεις την ανθρώπινη ιστορία υπό το
πρίσμα της τραγωδίας, αυτό αποτέλεσε την καταπληκτική σύλληψη και κατάκτηση
των αρχαίων Ελλήνων και του ανθρώπινου πνεύματος. Το τραγικό νόημα της
ανθρώπινης Ιστορίας μάς αποκαλύπτει προπαντός τη μοιραία ατέλεια και
μερικότητα της ανθρώπινης αλήθειας. Αλλά ο ηθικός μανιχαϊσμός, που αρέσκεται
να παρουσιάζει την ανθρώπινη Ιστορία ως μια αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στο καλό
και το κακό, φαίνεται πως είναι ακατανίκητος. Ο Κούντερα θυμάται πως μετά τον
B’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε δει στην Πράγα την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, όπου ο
Κρέων είχε μετατραπεί σε έναν φαύλο φασίστα και η Αντιγόνη σε μια ηρωίδα της
ελευθερίας. Γενικά, η πολιτική «εργαλειοποίηση» της «Αντιγόνης» μετά τον B’
Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν πολύ της μόδας. Ο Χίτλερ και ο ναζισμός δεν έφεραν μόνο
ανείπωτο τρόμο στην Ευρώπη, λεηλάτησαν και το τραγικό νόημα της ανθρώπινης
Ιστορίας. Κατά το παράδειγμα της μάχης ενάντια στον ναζισμό, όλη η σύγχρονη
πολιτική ιστορία, οι πόλεμοι, οι συγκρούσεις, εμφύλιες ή μη, προβάλλονται και
βιώνονται σαν μια μάχη του καλού ενάντια στο κακό… «Εγώ συχνά λέω στον εαυτό
μου» – γράφει ο Κούντερα – «το τραγικό μάς έχει εγκαταλείψει. Και αυτό, ίσως,
αποτελεί την πραγματική τιμωρία»…

Milan Kundera, Le Rideau, Gallimard

LINK:

http: //www.gkapllani.com