Πρόσωπα Aνοίγοντας πολιτισμικά σύνορα

Στα 83 του, ο Γκρέγκορι Ραμπάσα είναι ένας από τους σημαντικότερους
μεταφραστές στον 20ό αιώνα.

Γκρέγκορι Ραμπάσα: «Όταν μεταφράζεις λογοτεχνία, μεταφράζεις το μυαλό των συγγραφέων, όχι απλώς τις λέξεις τους»

«Φαντάζομαι πως η δουλειά μου είχε κάποια επίδραση στη λατινοαμερικανική
λογοτεχνία», λέει μετριοφρόνως ο ίδιος. Τις τέσσερις περασμένες δεκαετίες, ο
Ραμπάσα έχει μεταφράσει γύρω στα σαράντα βιβλία, από τα ισπανικά και τα
πορτογαλικά στα αγγλικά. Ανάμεσά τους έργα των Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες,
Οκτάβιο Πας, Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας, Χούλιο Κορτάσαρ, Μάριο Βάργκας Γιόσα και
Ζόρζε Αμάντο.

Οι μεταφραστές είναι εξ ορισμού αόρατοι ήρωες. Μια αδέξια μετάφραση μπορεί να
καταστρέψει και το ωραιότερο κείμενο. Εν τούτοις, αν το αποτέλεσμα είναι καλό,
πιστώνεται στον δημιουργό, όχι στον μεταφραστή. Και ενώ ένας συγγραφέας
επαινείται όταν αψηφά τους κανόνες ή ανοίγει νέους δρόμους, ένας μεταφραστής
μπορεί να απολυθεί για κάτι τέτοιο. «Θα ήταν προδοσία αν το έκανε», γράφει ο
Ραμπάσα στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Αν αυτό ήταν προδοσία: H μετάφραση
και η έλλειψη ικανοποίησης» (Εκδ. New Directions).

«Ο Ραμπάσα είναι εδώ και χρόνια ο βαρέων βαρών πρωταθλητής των μεταφραστών»,
λέει ο μυθιστοριογράφος Ουίλλιαμ Κέννεντυ, ο οποίος είχε καταβροχθίσει τη
μετάφραση του «Εκατό χρόνια μοναξιάς» και αμέσως μετά έφυγε για την Ισπανία
για να γνωρίσει τον εξόριστο εκεί και ελάχιστα γνωστό ώς τότε Κολομβιανό
συγγραφέα του βιβλίου. «Οι μεταφράσεις του ήταν που προκάλεσαν τη
λατινοαμερικανική λογοτεχνική άνοιξη, καθώς γνώρισαν τους Λατινοαμερικανούς
συγγραφείς στο αγγλόφωνο αναγνωστικό κοινό». Ο Γκαρσία Μάρκες έχει πει γι’
αυτόν πως είναι «ο καλύτερος Λατινοαμερικανός συγγραφέας της αγγλικής
γλώσσας».

Ο Ραμπάσα είναι ο νεώτερος από τους τρεις γιους ενός Κουβανού και μιας
Αμερικανίδας. Μεγάλωσε στο Νιου Χαμσάιρ, σπούδασε γλώσσες και ισπανική
λογοτεχνία και το 1954 έκανε διδακτορικό στο Κολούμπια με θέμα «Ο Νέγρος στη
βραζιλιάνικη μυθιστοριογραφία από το 1888». H ενασχόλησή του με τη μετάφραση
ήταν μάλλον τυχαία. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στη Βόρεια Αφρική
και την Ιταλία για την OSS (που μετονομάσθηκε αργότερα σε CIA) και η πρώτη του
αποστολή ήταν να σπάει απόρρητους στρατιωτικούς κώδικες. «Έτσι ξεκίνησε η
μεταφραστική σταδιοδρομία μου», λέει ο ίδιος. «Όταν μεταφράζεις λογοτεχνία,
μεταφράζεις το μυαλό των συγγραφέων, όχι απλώς τις λέξεις τους. Οι καλές
μεταφράσεις επιτρέπουν στους αναγνώστες να γνωρίσουν καλούς συγγραφείς».

Δουλειά και πάθος του Ραμπάσα είναι να κάνει τη λογοτεχνική μαγεία ενός
συγγραφέα να υπερβεί τα πολιτισμικά του σύνορα. Στο τελευταίο του βιβλίο
επισημαίνει ότι ένα έργο που μεταφράζεται θα μπορούσε εύκολα να χαθεί στις
μικρολεπτομέρειες της συγκριτικής γραμματικής, της αποδόμησης και της
σημειωτικής. Ο ίδιος δεν έχει υπομονή με όλα αυτά. Στο βιβλίο του πλέκει το
εγκώμιο της μουσικότητας της γλώσσας και υπογραμμίζει πως η πρόκληση του
μεταφραστή είναι να κάνει ένα κείμενο, που είναι ωραίο σε μια γλώσσα, να
τραγουδάει σε μια άλλη.