Οι μετανάστες και το εθνικό μας είδωλο

Το 87% των Ελλήνων δεν θέλει τους μετανάστες και το 85% θεωρεί τις μειονότητες
εθνική απειλή. Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Παρακολούθηση
του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας, είμαστε οι λιγότερο ανεκτικοί στην
πολυπολιτισμικότητα Ευρωπαίοι. Στην ίδια όμως έρευνα, το 80% των συμπολιτών
μας δηλώνει ότι δεν έχει προβλήματα από την επαφή του με τους μετανάστες!

Τι δηλώνει αυτή η αντίφαση; Όχι βέβαια πως ξαφνικά επιδεικνύουμε συλλογικό
διχασμό προσωπικότητας. Απλώς, αποτυπώνονται εύγλωττα δύο πραγματικότητες. H
μία, το 80% που δεν αντιμετωπίζει προβλήματα, είναι η βιωμένη πραγματικότητα
της τελευταίας δεκαπενταετίας, η εξέλιξη της Ελλάδας σε χώρα υποδοχής
μεταναστών, με τα μεγάλα προβλήματα ενσωμάτωσης, αλλά και την κατακτημένη
συνύπαρξη στο επίπεδο της τοπικής κοινότητας, της εργασίας, της εκπαίδευσης.
Στη βιωμένη αυτή πραγματικότητα δεν διαφέρουμε δραματικά από την υπόλοιπη
Ευρώπη, η οποία με περίπου το ίδιο ποσοστό θεωρεί τη συγκατοίκηση με τους
νέους γείτονες σχετικά ομαλή.

H άλλη πραγματικότητα, το 87% που δεν θέλει τους μετανάστες, μπορεί να
ερμηνευθεί ως συλλογική προβολή του φαντασιακού εαυτού μας στον καθρέφτη της
Ιστορίας μας. Το είδωλο στον καθρέφτη πρέπει να είναι καθαρό, αρυτίδωτο,
ανόθευτο, όπως νοσταλγικά θυμόμαστε μια χαμένη συλλογική νεότητα. Και
οφείλουμε πια με ειλικρίνεια να παραδεχθούμε ότι στη νεώτερη ιστορία μας
κάναμε πως δεν βλέπαμε τις σκιές που άφηναν στο είδωλό μας οι μειονότητες
(μουσουλμάνοι, Εβραίοι, σλαβόφωνοι, Ρομά). Μας δυσαρεστούσαν βέβαια οι σκιές
αυτές, αλλά συνήθως αρκούσε το εθνικό μας μέικαπ για να τις σκεπάσει. Όποτε ο
καλλωπισμός δεν ήταν αρκετός, επιστρατεύσαμε και άλλες μεθόδους, λιγότερο
ήπιες.

Με τους μετανάστες τα πράγματα αλλάζουν. Το είδωλό μας δοκιμάζεται σκληρότερα.
Κι αν συμφωνήσουμε με τον Μπένεντικτ Άντερσον πως ο εθνικισμός έχει τη μαγική
ικανότητα να μεταμορφώνει το τυχαίο σε πεπρωμένο, είναι αυτό το πεπρωμένο μας
το οποίο δοκιμάζεται. Ο ιστορικά φορτισμένος διαχρονικός μας συνταξιδιώτης, το
εθνικό μας πεπρωμένο, νιώθουμε πως απειλείται από τους μετανάστες. Πάντα το
πεπρωμένο μας συμπορευόταν με την εθνική μας μοναξιά. Και διασκεδάζαμε τους
φόβους μας γι’ αυτήν τη μοναξιά με την κρυφή ή φανερή έπαρση της
αποκλειστικότητας. Τώρα όμως νιώθουμε πως η αποκλειστικότητα στη χρήση του
φαντασιακού μας ειδώλου δεν είναι δεδομένη. Είτε θα νοθευτεί από τους
μετανάστες, αν τους αφήσουμε να καθρεφτιστούν έστω και λίγο, είτε θα πρέπει να
τους σπρώξουμε στην άκρη, έξω απ’ την κορνίζα. Εν κατακλείδι, δεν λείπει ο
εθνικισμός από την υπόλοιπη Ευρώπη. Απλώς, σε κάθε χώρα, για ιστορικούς,
κοινωνικούς και άλλους λόγους, διαμορφώνει διαφορετικά τον συλλογικό καθρέφτη.
Στην Ελλάδα ζούμε ήδη μία αντανάκλαση, η οποία όλο και ταχύτερα αλλάζει και
δεν μοιάζει να είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα
του Ανθρώπου και μέλος του Δ.Σ. του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας