O… θάνατος του εμποράκου

Τη δεκαετία του ’90 σημειώθηκε ο θρίαμβος της μεσαίας τάξης. H Ελλάδα,
αλλάζοντας τις οικονομικές δομές της και προσαρμοζόμενη κατά το δυνατόν στο
ευρωπαϊκό μοντέλο, ανέδειξε σε κυρίαρχες τις υπηρεσίες και αυτές, με τη σειρά
τους, επέδρασαν καταλυτικά στο κοινωνικό σώμα.

Μεγεθύνθηκε ο τραπεζικός τομέας και κατ’ επέκταση ο χρηματοοικονομικός, ο
επενδυτικός και ο ασφαλιστικός μαζί, διαμορφώνοντας ευρύ πεδίο δραστηριότητας
που δεν είχε προηγούμενο στις μεταπολεμικές δεκαετίες.

Οι επικοινωνίες επίσης, σε όλες τις μορφές τους, «είδαν» ανάπτυξη μεγάλη. H
τηλεόραση, η ραδιοφωνία, η τηλεφωνία και -πρωτίστως- η κινητή βρήκαν πρόσφορο
έδαφος για μεγέθυνση πρωτοφανή. Ο ομιλητικός λαός μας έσπασε όλα τα ρεκόρ και
ξεπέρασε κατά πολύ τις προσδοκίες των ξένων επενδυτών, οι οποίοι το 1993 με
σοβαρές επιφυλάξεις επένδυσαν στην κινητή τηλεφωνία.

Και ακόμη το εμπόριο, η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, άλλαξε, καθώς
σημειώθηκαν μεγάλες μετατοπίσεις. Αυξήθηκε ο βαθμός συγκέντρωσης, οι αλυσίδες
επικράτησαν, οι αυτοαπασχολούμενοι μετακινήθηκαν, μετέβαλαν τον χαρακτήρα
δραστηριότητας, απέκτησαν άλλου τύπου σχέσεις ή άλλαξαν κατηγορία. Στον
αντίποδα, ο κύκλος των μικρομεσαίων παραγωγών δέχθηκε πίεση σοβαρή, απώλεσε
βαθμούς ελευθερίας, αναγκάσθηκε είτε να συνεργασθεί με τις μεγάλες επώνυμες
επιχειρήσεις είτε να σβήσει.

Το δικό της όνειρο

Με αυτά και με εκείνα, ο τομέας των υπηρεσιών -δημόσιος και ιδιωτικός- έφθασε
να κυριαρχήσει. Σήμερα προσεγγίζει σχεδόν το 70% του ΑΕΠ, είναι αυτός που κατά
κύριο λόγο ενίσχυσε πληθυσμιακά και οικονομικά τη λεγόμενη μεσαία τάξη, την
κυρίαρχη ομάδα στην ελληνική κοινωνία. Αστικοποιημένη σε μεγάλο βαθμό, με
περίπου κοινό καταναλωτικό πρότυπο, τις αυτές συνήθειες και ανησυχίες, τη
δεκαετία του ’90 επικράτησε στις αστικές και ημιαστικές περιοχές. Αυτοκίνητο,
σπίτι με δάνειο, επενδύσεις στη γη και το Χρηματιστήριο, τα παιδιά στις ξένες
γλώσσες και τα φροντιστήρια για μια θέση στα AEI, η ελληνική μεσαία τάξη
μεγάλωσε στα χρόνια του ’90, διαμόρφωσε το δικό της μοντέλο, «έχτισε» με τον
καιρό το δικό της όνειρο.

Από την έλευση του ευρώ αυτή η κυρίαρχη μεσαία τάξη άρχισε να νιώθει αμήχανα,
να πιέζεται, να διαισθάνεται τις απαιτήσεις των καιρών, με αποτέλεσμα να
αναπτύξει φοβίες και ανησυχίες. H περίοδος προετοιμασίας των Ολυμπιακών
Αγώνων, οι πόροι και οι εισοδηματικές ευκαιρίες που προσφέρθηκαν προσέφεραν
ανάσες μεταξύ των ετών 2000 και 2004, αλλά οι φόβοι και ανησυχίες έμειναν και
διαμόρφωσαν βάση συντηρητικοποίησης. Επέδρασαν οι φοβίες και ανησυχίες, ήταν
αυτές που έφεραν την πολιτική αλλαγή στις εκλογές του 2004.

H νέα κυβέρνηση

Επείσθησαν τμήματά της ότι μια νέα κυβέρνηση θα προσέφερε ευκαιρίες
αναγέννησης της οικονομίας και θα κάλυπτε τις αγωνίες της πολυπληθούς, πια,
μεσαίας τάξης. Ήλπιζαν οι πολλοί ότι θα υπάρξει πρόοδος και διαδικασίες
ανασυγκρότησης και έτσι μετακινήθηκαν. Ήταν αυτοί που μετέβαλαν το κλίμα και
έφεραν την αλλαγή.

Οι άλλες κοινωνικές ομάδες, οι ασθενέστερες, οι συνταξιούχοι και οι αγρότες,
οι κινούμενοι στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας είχαν μετακινηθεί από καιρό,
είχαν κάνει τις επιλογές τους από τις εκλογές του 2000. Από τότε ακόμη, η
ύπαιθρος είχε τοποθετηθεί υπέρ της πολιτικής αλλαγής καθώς οι τάσεις, τόσο για
τους αγρότες όσο και για τους συνταξιούχους, ήταν δυσμενείς.

Σχεδόν ένα χρόνο αργότερα, εκείνες οι ελπίδες και προσδοκίες υποχώρησαν. Οι
πρωτοβουλίες της νέας κυβέρνησης Καραμανλή δεν έφεραν την προσδοκώμενη
«άνοιξη» και σήμερα οι φοβίες και ανησυχίες είναι περισσότερες.

Έρχεται επιδείνωση

Το 2005 οι γενικότερες οικονομικές συνθήκες, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, θα
επιδεινωθούν. Από την περασμένη εβδομάδα η ελληνική οικονομία ετέθη υπό
καθεστώς επιτήρησης από τις Βρυξέλλες. Για δύο χρόνια η οικονομική πολιτική
είναι υποχρεωμένη να υπηρετήσει τον στόχο μείωσης των ελλειμμάτων, να κινηθεί
σε περιοριστική λογική. Τα δημόσια οικονομικά αναγκαστικά θα σφίξουν, οι
προοπτικές ενίσχυσης των εισοδημάτων από το κράτος θα είναι ελάχιστες.
Αντιθέτως, μάλιστα, η πολιτική εξοικονομήσεων που το κράτος θα εφαρμόσει, θα
αφαιρέσει πόρους από την κοινωνία, με άμεση επίδραση συνολικά στην οικονομία.

Δεδομένης, λοιπόν, της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, καθώς και της προοπτικής για
εισοδηματικούς περιορισμούς τη διετία που ακολουθεί θα υπάρξουν νέες
μετατοπίσεις στην ελληνική κοινωνία.

Βάσει των συνθηκών που επικρατούν και των περιγραφομένων εισοδηματικών
απωλειών, οι φτωχοί και οι πλέον ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, οι άνεργοι και
οι περιθωριοποιημένοι θα αντιμετωπίσουν ακόμη σοβαρότερα προβλήματα, θα έχουν
λιγότερες ευκαιρίες επανένταξης στο σώμα της κοινωνίας, καθώς δημιουργία νέου
πλούτου δεν φαίνεται στον ορίζοντα, τίποτε δεν παραπέμπει σε καινούργιες
δουλειές, ικανές να απορροφήσουν τους ανέργους και τους περιθωριοποιημένους,
εκείνους που έχουν χάσει τις όποιες δεξιότητες απέκτησαν στον επαγγελματικό
τους βίο.

Θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος, χωρίς να είναι υπερβολικός, πως ο πρώτος
χρόνος διακυβέρνησης Καραμανλή έχει προδώσει τις ελπίδες και προσδοκίες
μεγάλων και κρίσιμων τμημάτων κοινωνίας. Ιδιαιτέρως έχει κλονίσει την πίστη
της μεσαίας τάξης για αλλαγές σημαντικές, οι οποίες θα επέτρεπαν τη διαμόρφωση
άλλων προσδοκιών.

Χάνει συμμάχους, παραδοσιακούς και ευκαιριακούς, αυτόν τον καιρό η Νέα
Δημοκρατία. Όσο δεν το αντιλαμβάνεται και παραμένει δέσμια των αγκυλώσεών της,
θα χάνει, θα φθίνει και βεβαίως θα δίδει ευκαιρίες στο ΠΑΣΟΚ να αναγεννηθεί,
να συγκροτήσει τη δική του πρόταση, να βρει τον βηματισμό του και να προβάλει
την ανανεωμένη πρότασή του στην ελληνική κοινωνία, η οποία παραδοσιακά έλκεται
από την ελπίδα, από το όραμα και τον μύθο, που σήμερα έχουν χαθεί.

Θολό τοπίο για τους μισθωτούς

Ο ΕΥΡΥΤΕΡΟΣ κύκλος των συνταξιούχων της μισθωτής εργασίας, αν και
περισσότερο ασφαλής, δεν έχει να προσβλέπει σε ενίσχυση των εισοδημάτων. Οι
δημοσιονομικές συνθήκες και η επιδείνωση των συνθηκών στον τομέα της
κοινωνικής ασφάλισης δεν δημιουργούν προσδοκίες για καλύτερες ημέρες. Το
αντίθετο μάλιστα. Ανάλογες είναι και οι προοπτικές των μισθωτών. Οι δημόσιοι
υπάλληλοι και οι μισθωτοί του ιδιωτικού τομέα δεν προσβλέπουν σε μεγάλες
βελτιώσεις. Οι δεύτεροι πιθανότατα θα νιώσουν ισχυρότερα… κύματα
ανασφάλειας, λόγω της πίεσης που θα υπάρξει εξαιτίας της προσπάθειας που θα
χρειασθεί να καταβάλουν οι επιχειρήσεις προκειμένου να καλύψουν τα κενά
ανταγωνιστικότητας.

Από εκεί και πέρα, ο πυρήνας της μεσαίας τάξης, τα στελέχη, οι «μικροί»
επιχειρηματίες, οι αυτοαπασχολούμενοι, η τύχη των οποίων εξαρτάται κατά πολύ
από την οικονομική συγκυρία, «βλέπουν» τις προοπτικές να υποχωρούν,
αισθάνονται πως δεν υπάρχουν πρωτοβουλίες.

Σε κατάσταση πανικού οι αγρότες

ΟΙ ΑΓΡΟΤΕΣ και δη οι νεώτεροι μετά τις φετινές εξελίξεις, την επέλαση του
εισαγωγικού εμπορίου και την υποχώρηση των τιμών για τα αγροτικά προϊόντα,
βρίσκονται σε κατάσταση πανικού. Μία περιήγηση στην ύπαιθρο είναι αρκετή να
πείσει για του λόγου το αληθές. Οι περισσότεροι στην ύπαιθρο θεωρούν πως αν
δεν υπάρξουν σοβαρές παρεμβάσεις θα ενεργοποιηθούν βαθμιαία τάσεις
συγκέντρωσης της γης. Φαίνεται τούτο από την αναντιστοιχία πληθυσμού και
εισοδήματος. Οι αγρότες αποτελούν το 15% του ελληνικού πληθυσμού και ο
παραγόμενος πλούτος στη γεωργία δεν ξεπερνά το 9% του ΑΕΠ. Ο αγροτικός
πληθυσμός, περίπου 800.000 ενεργοί και άλλοι 700.000 συνταξιούχοι, θα βιώσει
σοβαρή πίεση τα επόμενα χρόνια και σημαντική μερίδα του θα επιζητήσει διέξοδο
στα αστικά κέντρα, επιδεινώνοντας περαιτέρω τις συνθήκες απασχόλησης.