TPITH AΠOΨH Γιατί σήμερα ο Aλχημιστής;

«Οι φανταστικές αλήθειες φθείρονται πιο δύσκολα»

Οδυσσέας Ελύτης

H άφιξη του Πάουλο Κοέλιο στο Μέγαρο Μουσικής, στα πλαίσια των εκδηλώσεων του
Megaron Plus, πρoκάλεσε μια άνευ προηγουμένου κοσμοσυρροή. Πάνω από 4.000
άτομα έσπευσαν να τον αποθεώσουν.

Τι είναι εκείνο που κάνει τόσο θελκτική την παρουσία του; Τι είναι εκείνο που
κάνει σε όλη τη Γη 210 εκατομμύρια αναγνωστών κάθε φυλής, κάθε κουλτούρας,
κάθε θρησκείας να αναζητούν τα βιβλία του;

Αρκεί άραγε να τον «ξεπετάξεις» λέγοντας πως «είναι ένα μαζικό φαινόμενο
μόδας»; Δεν νομίζω. Πέρα από εκδοτικό φαινόμενο, ο Κοέλιο αποτελεί και ένα
ψυχο-κοινωνικό φαινόμενο που αξίζει της προσοχής των ανατόμων της ψυχής και
της κοινωνίας.

Αρκεί… βέβαια να μη λησμονούμε ότι κάθε ανατομία ενέχει πάντα τον κίνδυνο
και μιας νεκροτομίας!

Στο ερώτημα που από τα βάθη των αιώνων δεν έχει πάψει να βασανίζει τον άνθρωπο
«πώς να είμαι», «πώς να υπάρχω» ο Κοέλιο έρχεται να δώσει τη δική του
απάντηση.

H απάντηση έρχεται με τη μορφή ενός παρηγορητικού, αναλγητικού λόγου, ενός
λόγου παυσίπονου και καταπραϋντικού.

H στιγμή που η απάντηση αυτή ενσκήπτει δεν είναι καθόλου τυχαία.

Είναι η εποχή όπου τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα πάνω στο νόημα της ζωής
επιστρέφουν στο προσκήνιο. Είναι η στιγμή όπου, ως ιερείς μιας άθεης εποχής,
κάθε λογής επαγγελματίες της ψυχικής υγείας και συγγραφείς των «self help»
βιβλίων, ευαγγελίζονται πρακτικούς οδηγούς για τη σωτηρία της ψυχής. H
προσωπική ανάπτυξη, το βίωμα, ο εαυτός, είναι η νέα πίστη. Καλύπτει το κενό
που δημιουργείται από την αποδυνάμωση της πίστης στις μεγάλες θρησκείες, αλλά
και στις επιστημονικές και πολιτικές ιδεολογίες οι οποίες με τη σειρά τους
θρυμματίζονται ως προς τις βεβαιότητές τους.

Ο Αλχημιστής, ένα συμβολικό αλληγορικό φιλοσοφικό παραμύθι, γράφεται το 1988,
μεταφράζεται σε 25 γλώσσες και κερδίζει εκατομμύρια φανατικών οπαδών.

Ένα νεαρό αγόρι, ο Σαντιάγκο αποφασίζει να αναζητήσει τη μοίρα του. H
αναζήτησή του θα τον οδηγήσει στη Σαχάρα και τις πυραμίδες της Αιγύπτου. Στο
ταξίδι του θα γνωρίσει μυστηριώδεις ανθρώπους και θα ζήσει παράξενες
καταστάσεις. Έτσι, θα τεθούν τα θεμελιώδη ερωτήματα της ύπαρξής του που θα τον
αλλάξουν για πάντα.

H μύηση, η αναζήτηση, η πίστη, τα σημάδια της μοίρας, ο προσωπικός μύθος: Οι
καιροί ευνοούν τη γοητεία που όλα αυτά μαζί ασκούν.

H New Age που ξεκίνησε στη δεκαετία του ’60 στην Καλιφόρνια, συγκεντρώνοντας
φύρδην μίγδην σύμβολα και στοιχεία από παραδοσιακές θρησκείες, αγγέλους,
αστρολογίες, ζεν, αιρέσεις και πολύ δόση ανεκτικότητας και ουμανισμού, εκτός
από ακραία έκφραση του σύγχρονου δυτικού ατομικισμού, εκτός δηλαδή από μια
αντίδραση στην αναζήτηση της ευτυχίας με μέσα υλικά, θα έλεγα ότι δηλώνει και
την αδυναμία μας να υπάρχουμε εκτός πλαισίου πίστεως.

H αλήθεια είναι πως δεν αντέχεται το κενό που δημιουργεί η απομαγικοποίηση του
κόσμου.

Δεν είναι να απορείς το ότι η κατάθλιψη, αυτός ο θάνατος εν ζωή, είναι η
τέταρτη παγκόσμια ασθένεια και σε λίγα χρόνια, όπως μας ενημερώνει ο
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, θα είναι η δεύτερη.

Απώλεια νοήματος, ανημποριά, αίσθηση ότι δεν ορίζεις τη ζωή σου, ότι δεν είσαι
υποκείμενο των βουλήσεων και των επιθυμιών σου.

Στη συγκυρία μιας τέτοιας παγκοσμιοποιημένης αβεβαιότητας έρχονται, ως μάννα
εξ ουρανού, τα βιβλία του Κοέλιο. Μιλάνε απλά, άμεσα, βιωματικά. Αφηγούνται
ιστορίες που κάνουν τον άνθρωπο να πιστέψει στον εαυτό του. H νοσταλγία μιας
καλύτερης ζωής τροφοδοτεί το αναγνωστικό κοινό. Το καταπονημένο από την
ανωνυμία και τον ετεροπροσδιορισμό κοινό παύει να είναι κοινό. Αποκτά ένα
όνομα, μια πίστη, μια δυνατότητα επιλογής. Γίνεται ο Σαντιάγκο η Βερόνικα, η
Μαρία, ο αναγνώστης μεταμορφώνεται σε συγγραφέας της μοίρας και της ζωής του.

Πολύ ωραίο για να είναι αληθινό; Φοβούμαι πως ναι. Όμως, ποιος ποτέ έζησε
εφησυχασμένος και χορτασμένος χωρίς δεκανίκια; «Οι φανταστικές αλήθειες»,
όπως μας θυμίζει ο Ελύτης, «φθείρονται πιο δύσκολα».

Ο Κοέλιο προσέφερε σε εκατομμύρια πεινασμένων ανθρώπων την πίστη στη θρησκεία
της ανάπτυξης του εαυτού. Το θρησκευτικό στοιχείο από τότε που χάθηκε δεν
έπαψε, με κάθε τρόπο και με κάθε μορφή, να επιστρέφει. Ο άνθρωπος του 21ου
αιώνα, όπως είπε ο Μαλρό, θα είναι θρησκευτικός ή δεν θα υπάρξει.

Μπορεί να μην πιστεύουμε στον Θεό πώς όμως να αγνοήσουμε το ιερό;

Όταν το ιερό έχει να κάνει με τον ίδιο σου τον εαυτό πώς να μην αφεθείς στο
χάδι μιας τέτοιας αίσθησης, ακόμα και αν είναι ψευδαίσθηση;

Πώς να μην ενδώσεις σε έναν αλχημιστή των λέξεων;

Οι λέξεις έτσι και αλλιώς είναι μαγικές: Κάνουν τα απόντα πράγματα ωσεί
παρόντα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.