Tο παιχνίδι των παλμών…

Ο Έρικ Γουεϊνμάιερ έχασε το φως του όταν ήταν 13 χρόνων. Είκοσι χρόνια
αργότερα, κατάφερε να πιάσει μια μπάλα που του πέταξαν, να παίξει το παιχνίδι
«ψαλίδι, βράχος, χαρτί», να περάσει από μία πόρτα και να δει ένα αναμμένο
κερί. Κι όλα αυτά όχι επανακτώντας την όρασή του, αλλά χρησιμοποιώντας τη
γλώσσα του.

Παίρνοντας μέρος στο πρωτοποριακό πείραμα, ο εθελοντής βλέπει γύρω του μέσω της γλώσσας τοποθετώντας την κάμερα στο μέτωπό του. Οι εικόνες της κάμερας μετατρέπονται σε ηλεκτρικά σήματα, μεταφέρονται στην επιφάνεια της γλώσσας και δίνουν στον άνθρωπο την αίσθηση του χώρου και του σχήματος

Αυτά τα θαυμαστά συνέβησαν στο επιστημονικό εργαστήριο του Πολ Μπακιρίτα στην
Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Γουισκόνσιν. Από την κάμερα που τοποθέτησε
ο καθηγητής στο μέτωπο του Γουεϊνμάιερ, μεταδόθηκε το σήμα σε μία ηλεκτρονική
συσκευή που μετέτρεψε την εναλλαγή φωτός και σκότους σε ηλεκτρικούς παλμούς.
Οι παλμοί διήγειραν μία σειρά 144 ηλεκτροδίων σε ένα πλέγμα στο μέγεθος
γραμματοσήμου, που μετέδωσε αστραπιαία την κωδικοποιημένη εικόνα στη γλώσσα
του. Στην αρχή, η αίσθηση ήταν περίεργη, αλλά αργότερα ο Έρικ ένιωσε την
αίσθηση του χώρου, του βάθους και του σχήματος.

Αποκατάσταση ισορροπίας. H Σέριλ Σιλτζ χρειάστηκε μόλις 20 λεπτά
δοκιμής της ίδιας συσκευής για να χορέψει για πρώτη φορά εδώ κι επτά χρόνια.
Κι αυτό παρ’ όλο που δεν μπορεί να σταθεί όρθια χωρίς να πιάνεται από κάπου
και με μεγάλη αυτοσυγκέντρωση. H Σέριλ έχασε την αίσθηση της ισορροπίας από
ένα αντιβιοτικό. Αν γείρει το κεφάλι της, τα πάντα γυρίζουν γύρω της και
παραπατά.

Όταν η συσκευή του Μπακιρίτα μετέτρεψε την εικόνα που έβλεπε σε ηλεκτρικά
σήματα στη γλώσσα της, η Σέριλ έμαθε γρήγορα να τα διαβάζει με τρόπο που
αντικαθιστούν τη χαμένη της αίσθηση ισορροπίας. Το εντυπωσιακό ήταν ότι το
αποτέλεσμα παρέμεινε το ίδιο για ώρα ακόμα κι όταν έβγαλε τη συσκευή. Και όσο
περισσότερες φορές την δοκίμαζε, τόσο πιο πολύ διαρκούσε η ίδια αίσθηση.
«Ήμουν κανονική», θυμάται με συγκίνηση. «Ήμουν απόλυτα κανονική και είχα
ξεχάσει πώς είναι αυτό το συναίσθημα», λέει στο περιοδικό «New Scientist».

Υποκατάστατα αισθήσεων.Αυτές οι συσκευές-υποκατάστατα των αισθήσεων
βασίζονται στην τεχνολογία που ονομάζεται Εγκεφαλική Θύρα. Ο Μπακιρίτα την
παρομοιάζει με μία συσκευή αποθήκευσης USB, που συνδέεται με τον εγκέφαλο. Το
μηχάνημα θα διατίθεται σύντομα στο εμπόριο. Στην αρχική τους έκδοση
προορίζονται για άτομα με προβλήματα αστάθειας σαν την Σιλτζ. Αργότερα όμως ο
στόχος είναι να βοηθήσουν τους τυφλούς. Αλλά η συσκευή έχει πολλές πιθανές
χρήσεις. Ο αμερικανικός στρατός ενδιαφέρεται να αναπτύξει ένα σύστημα για να
οδηγεί πιλότους και δύτες σε σκοτεινούς ουρανούς και θολά νερά. Άλλοι πάλι την
θέλουν για συστήματα εικονικής πραγματικότητας και παιχνίδια. Πέρα από αυτό
όμως, το υποκατάστατο των αισθήσεων προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον στο χώρο της
επιστήμης της νευρολογίας και σε φιλοσοφικούς κύκλους, καθώς αποκαλύπτει
συναρπαστικά στοιχεία για τον εγκέφαλο και τις αισθήσεις μας. Τα παραδείγματα
των δύο «ασθενών» δείχνουν ότι ο παραδοσιακός διαχωρισμός των αισθήσεων –
όραση, ακοή, αφή κ.λπ. -δεν παίζει ρόλο στο πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Το
αισθητήριο όργανο που συλλέγει την πληροφορία φαίνεται πως είναι λιγότερο
σημαντικό από την ίδια τη φύση της πληροφορίας.

Για κάποιους, αυτό αποτελεί απόδειξη της ευκαμψίας του εγκεφάλου. Πιο
συγκεκριμένα, όταν ο εγκέφαλος στερείται της πηγής της πληροφορίας, όπως είναι
π.χ. η όραση, στρέφεται σε μία δευτερεύουσα πηγή, όπως η αφή και παίρνει από
κει τα στοιχεία που χρησιμοποιεί. Άλλοι πάλι προχωρούν ακόμα παραπέρα,
λέγοντας ότι αυτά τα πειράματα αποδεικνύουν πως η παραδοσιακή άποψη περί
αισθήσεων είναι ολότελα λανθασμένη.

Διανοητικές εικόνες

H ορθόδοξη άποψη περί αντίληψης των αισθήσεων λέει ότι κτίζουμε εσωτερικά
εικόνες του κόσμου. Τα αισθητήρια συστήματα συλλέγουν πληροφορίες από τον
εξωτερικό χώρο και τις διοχετεύουν στον εγκέφαλο, ο οποίος δημιουργεί με αυτές
ένα πανομοιότυπο περιβάλλον. Άρα, η αίσθηση είναι η παθητική διαδικασία της
συλλογής σινιάλων. H διαίσθηση είναι η ενεργή διαδικασία της μετατροπής των
σινιάλων σε χρήσιμες πληροφορίες.

Αυτό το μοντέλο ταιριάζει στην καθημερινή μας εμπειρία. Μιλούμε για το μάτι
του νου, για διανοητικές εικόνες κ.λπ. Και υπάρχουν κάποια επιστημονικά
στοιχεία ότι αυτό είναι σωστό. H απεικόνιση του εγκεφάλου αποκαλύπτει ότι όταν
οι άνθρωποι βλέπουν, ακούν, αισθάνονται, μυρίζουν ή γεύονται, ανταποκρίνονται
εξειδικευμένα τμήματα του εγκεφάλου.

Παρατηρήσεις. Καλά όλα αυτά, απαντά ο Κέβιν Ορέγκαν, ψυχολόγος στο
Εθνικό Ερευνητικό Ίδρυμα της Γαλλίας στο Παρίσι. Αλλά δεν αποδεικνύουν πως ο
εγκέφαλός μας κτίζει μία εικόνα του κόσμου στο κεφάλι μας. Στηρίζει την άποψή
του σε μία παλιότερη εκδοχή της συσκευής του Πολ Μπακιρίτα, όταν τυφλοί
εθελοντές φόρεσαν μία σειρά ηλεκτροδίων στην πλάτη ή την κοιλιά τους. H κάμερα
ήταν μπροστά τους σε ένα τρίποδο. H προσπάθεια να δουν δεν είχε αποτέλεσμα,
μέχρι που κάποιος άρπαξε την κάμερα και την κινούσε δεξιά αριστερά μόνος του.
Αμέσως ένιωσε πάνω στο στομάχι του την παρουσία εξωτερικών αντικειμένων. Ένας
άλλος εθελοντής πάτησε το ζουμ της κάμερας κι έπεσε προς τα πίσω
καταλαβαίνοντας τα αντικείμενα να έρχονται προς το μέρος του.

Στην άκρη του μπαστουνιού. Από όλα αυτά φαίνεται πως αντικαθιστώντας
οπτικές πληροφορίες με την αφή, μπορεί κανείς να δει πράγματα, αλλά μόνο όταν
έχει με κάποιον τρόπο τον έλεγχο της κάμερας. Έτσι κι ο Έρικ Γουεϊνμάιερ,
μπόρεσε να δει αντικείμενα με την γλώσσα του, επειδή είχε την κάμερα στο
μέτωπό του. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει όταν οι τυφλοί χρησιμοποιούν βοηθητικό
μπαστούνι. Νιώθουν τον ανοιχτό χώρο στην άκρη του μπαστουνιού. Αναζητούν
ενεργά πληροφορίες για τον χώρο γύρω τους.

Αυτά τα αποτελέσματα έχουν πείσει τον Ορέγκαν ότι η αισθητήρια διαίσθηση έχει
να κάνει με την ενεργό αναζήτηση της πληροφορίας και όχι με την παθητική
συλλογή της. Καταλαβαίνουμε τον κόσμο όχι μαζεύοντας παθητικά πληροφορίες γι’
αυτόν αλλά ανακρίνοντάς τον. «Σε αυτή την περίπτωση», λέει ο επιστήμονας, «οι
αισθήσεις δε γεννιούνται στον εγκέφαλο. Είναι τα πράγματα που κάνουμε. Και δεν
παίζει ρόλο για τον εγκέφαλο από πού προέρχεται η πληροφορία, αλλά ο τρόπος με
τον οποίο την συλλέγουμε».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου