TZIM AΛ-XAΛIΛI «H επιστήμη είναι για να την απολαμβάνεις»

Στη σκηνή του θεάτρου «Ροές», ο Τζιμ Αλ-Χαλίλι αποκαλύπτει τα μυστικά των κβάντων. Κινεί τα χέρια του διαρκώς, επικοινωνεί με το κοινό. Λίγο αργότερα, θα πάρει τη θέση του στην πλατεία για να χειροκροτήσει τον Γιώργο Κοτανίδη στον ρόλο του διάσημου φυσικού Ρίτσαρντ Φάινμαν, στην παράσταση «QED»

Ως έφηβος, ήταν λάτρης του ανεξήγητου. «Ριγούσα από έξαψη όταν διάβαζα εκείνες
τις τρομακτικές αφηγήσεις για UFO, τις ιστορίες για το Τρίγωνο των Βερμούδων
κι ένα σωρό ακατανόητα παραφυσικά φαινόμενα». Σήμερα, ο Jim Al-Khalili (Τζιμ
Αλ-Χαλίλι) διδάσκει θεωρητική Φυσική στο Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ, στο
Γκίλφορντ, και είναι πρόεδρος του Τομέα Πυρηνικής και Σωματιδιακής Φυσικής στο
Ινστιτούτο Φυσικής της Βρετανίας. Σήμερα εξοργίζεται. «Όχι που οι άνθρωποι
γοητεύονται από το ψέμα και το παραμύθι. Με εξοργίζει ότι οι επιστήμονες δεν
μεταδίδουν την αλήθεια και τη γοητεία που κρύβουν μέσα τους οι θρίαμβοι της
επιστήμης και συχνά οι θεωρίες τους θεωρούνται άχαρες και στερούμενες
θαυμάτων».

Ο Τζιμ Αλ-Χαλίλι βρέθηκε στην Ελλάδα, προσκεκλημένος του Βρετανικού Συμβουλίου
και των Εκδόσεων Τραυλός. Μιλάει στα «NEA», για να μοιραστεί «το θαύμα της
κβαντικής Φυσικής, του απειροελάχιστου της ύλης» – μια επιστήμη που δεν είναι
παράλογη, αλλά «μια πανέμορφα ακριβής και λογική μαθηματική κατασκευή που
περιγράφει εξαιρετικά τη φύση».

Όμως μοιάζει συχνά με μαγεία. «Είναι παράξενη, κοντράρει τη διαίσθησή μας. Όχι
πως εξηγεί φαινόμενα που βρίσκονται έξω από τα όρια της επιστήμης. Δεν
σημαίνει ότι επειδή είναι παράξενη εξηγεί όλες τις παραξενιές. Εξηγεί, όμως,
προβλέπει και επιβεβαιώνει ότι είναι δυνατόν ένα άτομο να βρίσκεται σε δύο
χώρους ταυτόχρονα ή να περιστρέφεται ταυτόχρονα σε δύο κατευθύνσεις. Μοιάζει
τρελό, όμως φαίνεται πως έτσι συμπεριφέρεται η φύση στο επίπεδο των ατόμων.
Μοιάζει παράξενο, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι αληθινό».

Όπου κι αν στάθηκε (στο Ευγενίδειο Πλανητάριο, στη σκηνή του θεάτρου «Ροές»,
πριν από την τελευταία παράσταση του έργου «QED» του Πίτερ Πάρνελ, με τον
Γιώργο Κοτανίδη στον ρόλο του διάσημου θεωρητικού της Κβαντικής
Ηλεκτροδυναμικής, Ρίτσαρντ Φάινμαν ή στο «Ξυλουργείο» του Μύλου στη
Θεσσαλονίκη), ο Τζιμ Αλ-Χαλίλι έκανε πολλούς να αισθανθούν ότι «ταξίδεψαν πίσω
στον χρόνο, ότι γύρισαν στα φοιτητικά τους έδρανα και έζησαν, σε ύστερη
ηλικία, ένα μάθημα κβαντικής φυσικής που ποτέ στην εποχή τους δεν απόλαυσαν»,
όπως χαρακτηριστικά συνοψίζει τα σχόλια θεατών, ο εκδότης Παναγιώτης Τραυλός.

Ο Τζιμ Αλ-Χαλίλι και ο Ρίτσαρντ Φάινμαν έχουν μερικά κοινά. Την πίστη
στο ότι «αν δεν μπορείς να εξηγήσεις κάτι με απλά λόγια, τότε μάλλον δεν το
καταλαβαίνεις ούτε ο ίδιος». Την ανάγκη να εκλαϊκεύσουν την επιστήμη, χωρίς να
υπεραπλουστεύουν, χωρίς να δίνουν τη λανθασμένη εντύπωση μίας ανύπαρκτης
απλότητας. Αυτός ήταν ίσως ο μοναδικός κανόνας που ακολούθησε στη ζωή του ο
νομπελίστας (1965) φυσικός Ρίτσαρντ Φάινμαν, αυτή είναι και η βασική αρχή στις
διαλέξεις και τα βιβλία του Τζιμ Αλ-Χαλίλι («Σκουληκότρυπες, Μαύρες Τρύπες και
Χρονομηχανές» -κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Τραυλός και «Κβαντικά
Παράδοξα», υπό έκδοση).

Όπως εξηγεί στα «NEA» ο Αλ-Χαλίλι «η κβαντική μηχανική είναι ο πιο δυνατός
φακός που διαθέτουμε για να παρατηρήσουμε τη φύση. Μάς έδωσε τη δυνατότητα να
καταλάβουμε με ποιον τρόπο τα άτομα (και όλα τα σωματίδια που συνθέτουν τα
άτομα) συμπεριφέρονται και αλληλεπιδρούν ώστε να προσφέρουν τη θαυμαστή
πολυπλοκότητα του κόσμου μας. Χωρίς την κβαντική μηχανική δεν θα είχαμε τη
σύγχρονη χημεία, την επιστήμη των υλικών ή των ηλεκτρονικών. Δεν θα ξέραμε πώς
ανταποκρίνονται τα αντικείμενα στη θερμότητα και στον ηλεκτρισμό, άρα δεν θα
είχαμε μικροτσίπ, υπολογιστές, CD players, φούρνους μικροκυμάτων…».

Εργαλείο προσέγγισης το θέατρο

«Όσο η επιστήμη και η τέχνη συναντιούνται και αλληλεπιδρούν τόσο καλύτερα
γονιμοποιούνται και δίνουν καρπούς», τονίζει ο Τζιμ Αλ-Χαλίλι, που πρόσφατα
ανακάλυψε πως το θέατρο μπορεί να είναι ένα πολύτιμο εργαλείο στην προσπάθεια
η επιστημονική γνώση να φτάσει στο ευρύ κοινό. «Έργα όπως το “Κοπεγχάγη” του
Μάικλ Φρέιν και το “QED” του Πίτερ Πάρνελ, φέρνουν με ζωντάνια στο ευρύ κοινό
επιστημονικά θέματα, όπως η κβαντική θεωρία», εξηγεί. «Αποκαλύπτουν την
ανθρώπινη διάσταση σπουδαίων φυσικών, δείχνουν πως και αυτοί έχουν αδυναμίες
και ισχυρά σημεία, όπως όλοι οι άνθρωποι, χωρίς να κρύβουν πολλές από τις
πολύπλοκες επιστημονικές ιδέες. Αυτό που με εντυπωσιάζει είναι ότι, σχεδόν
πάντα, το κοινό παρακολουθεί και απολαμβάνει τη θεατρική δράση των ηρώων της επιστήμης».

Ταξίδια στον χρόνο

«Τα χρονικά ταξίδια στο παρελθόν φαίνεται ότι επιτρέπονται από τη γενική
θεωρία του Αϊνστάιν για τη σχετικότητα. Κι εφόσον μέχρι στιγμής είναι η
καλύτερη θεωρία που διαθέτουμε σχετικά με τη φύση του χρόνου, θα πρέπει να
πάρουμε σοβαρά τις προβλέψεις της, μέχρι να καταφέρουμε να βρούμε έναν καλό
λόγο – πιθανότατα βασισμένο σε μία βαθύτερη κατανόηση της θεωρίας – για τον
οποίο θα πρέπει να αποκλειστούν. H απάντηση στο γιατί κανείς μέχρι σήμερα δεν
κατόρθωσε να κατασκευάσει μία χρονομηχανή βρίσκεται στο συναρπαστικό
μικρόκοσμο των κβάντων».