TPITH AΠOΨH Eκατό χρόνια πριν

Συχνά μιλούμε για τις πηγές της Ιστοριογραφίας, για τα Αρχεία, για τον Τύπο,
για την προφορική μαρτυρία· όπως συχνά και η ιεράρχηση των πηγών έχει
προκαλέσει ευρείες και έντονες συζητήσεις, ακόμη και ιδεολογικού τύπου
αντιπαραθέσεις. Είναι αλήθεια ότι ο Τύπος δεν έχει ακόμη προκαλέσει το
ενδιαφέρον της κοινωνικής ιστορίας στον βαθμό που του αναλογεί. Εν τούτοις, η
είδηση που δημοσιεύεται στον Τύπο είναι μια σημαντική πηγή τεκμηρίωσης για το
επίπεδο ανάπτυξης της κοινωνίας· ακόμη και αν περιοριστούμε να μελετήσουμε
ποιο γεγονός είναι είδηση στον Τύπο μιας ιστορικής στιγμής και ποιο μιας άλλης
στιγμής.

Αντί όμως να συνεχίσω να αναλύω γιατί αυτό το τελευταίο μπορεί να χρησιμεύσει
στη μελέτη του επιπέδου ανάπτυξης της κοινωνίας, είναι προτιμότερο να
παρουσιάσω μερικές ειδήσεις που δημοσιεύθηκαν στον Τύπο· τότε, το 1905, όπως
το λέει ο τίτλος του σημερινού σημειώματος. Διαβάζουμε λοιπόν: «Περατωθείσης
της εγκαταστάσεως των νέων ηλεκτρικών λαμπτήρων, διά των οποίων θέλει φωτισθή
η οδός Αθηνάς, η εμπορικωτάτη αυτή αρτηρία της πόλεώς μας, αύριον την εσπέραν
θα γίνη η έναρξις της νέας αυτής φωταγωγήσεως· ο Δήμαρχος κ. Μερκούρης, εις
του οποίου την πρωτοβουλίαν και ενέργειαν οφείλεται και το νέον τούτο απόκτημα
των Αθηνών, περί την 8 μ.μ. θα πιέση πρώτος το ηλεκτρικόν κομβίον εκ του
δημαρχικού καταστήματος και θα διοχετευθή άπλετον το ηλεκτρικόν φως προς
μεγάλην χαράν των ιδιοκτητών τών εν τη οδώ ταύτη οικιών και καταστημάτων. Μετά
τον ηλεκτροφωτισμόν της οδού Αθηνάς, ο κ. Δήμαρχος θέλει διατάξη τον φωτισμόν
της οδού Φιλελλήνων και μετά τούτο θέλει προβή εις τον ηλεκτροφωτισμόν των
πλατειών των συνοικιών».

Θέλω να πω ότι ο όγκος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, οι μέσοι όροι και όλα
αυτά τα απαραίτητα εργαλεία στα χέρια του ιστορικού συμπληρώνονται πολύ ωραία
με την τεκμηρίωση των χρήσεων – και των ιεραρχήσεων των χρήσεων – που
ολοκληρώνουν την εικόνα των κοινωνικών πραγματικοτήτων. Βέβαια, η αναγνώριση
του επιπέδου ανάπτυξης της κοινωνίας απαιτεί γνώση για πολλές όψεις του
δημοσίου βίου· μία απ’ αυτές είναι ασφαλώς τα υγειονομικά ήθη και έθη – και οι
αντίστοιχες πολιτικές. Οι σχετικές ειδήσεις στον Τύπο είναι, και εν
προκειμένω, αποκαλυπτικές: «Του κινίνου η τιμή υποβιβάζεται εις το ήμισυ κατά
την νέαν διατίμησιν. Εάν ο υποβιβασμός αυτός δεν έχει ως αντίκτυπον την
νόθευσιν, περιορίζεται η φαρμακευτική τοκογλυφία εις το ήμισυ υπέρ των λαϊκών
τάξεων, τώρα μάλιστα που το κινίνο θεωρείται όχι μόνον ως φάρμακον κατά του
επελθόντος πυρετού, αλλά και ως προληπτικόν κατ’ αυτού, όπως η δαμαλίς κατά
της ευλογίας». Συχνά, εκτός από τις ειδήσεις, δημοσιεύονταν και οδηγίες για
προφύλαξη ή αποκατάσταση· μία είχε τον τίτλο «Υγιεινά παραγγέλματα» και
διαβάζουμε: «Συνηθέστατα συμβαίνει τον χειμώνα να χάνη κανείς την φωνή του.
Είναι τούτο σύμπτωμα κρυολογήματος. Τούτο έρχεται αιφνιδίως. Είναι φοβιστικόν,
όχι όμως και επικίνδυνον. Το καλύτερον φάρμακον είναι να τυλιχθή ο λαιμός
εντός θερμής φανέλας και να εισροφάται ατμός οινοπνεύματος, χυνομένου εντός
δοχείου βράζοντος ύδατος. Ωσαύτως, ωφελεί η ζάχαρη, ήτις να αφήνεται να
διαλύηται εις το στόμα, πολλάκις της ημέρας λαμβανομένη. Αποφεύγετε να
εξέρχησθε την νύκτα και όταν ο καιρός είναι ομιχλώδης».

Ήταν βέβαια και τότε γνωστό ότι στα «υγιεινά παραγγέλματα» εντάσσεται και η
καθαριότητα· για την καθαριότητα των καταστημάτων τον λόγο έχουν, φυσικά, οι
αστυνομικές διατάξεις και οι αντίστοιχοι έλεγχοι:

«Χθες συνετάχθησαν νέαι αστυνομικαί διατάξεις, αφορώσαι τα διάφορα καταστήματα
των Αθηνών, αι οποίαι, αφού τυπωθούν, θα διανεμηθούν εις τους προέδρους των
συντεχνιών, διά να περιέλθουν εις γνώσιν των ενδιαφερομένων. Κατά τας
διατάξεις αυτάς, γενικώς μεν επιβάλλεται εις τους καταστηματάρχας καθαριότης,
πρώτον και κύριον, και τοποθέτησις πτυελοδοχείων εις τας γωνίας των
καταστημάτων, δι’ ευνοήτους λόγους… Καφενεία (…): απαγόρευσις της χρήσεως
τραπεζίων και καθισμάτων ακαθάρτων (…). N’ αλλάσσεται το ύδωρ των ναργιλέδων
και το επιστόμιον ν’ απολυμαίνεται· πριν δε δοθή εις τον “τροχατζήν” να
καίεται προηγουμένως “επάνω εις άνθρακα πυρόν”. Επίσης εις τα καφενεία
επιτρέπεται η χρήσις του καφέ, διότι μέχρι τούδε διά νόμου κατασκευάζουν
τοιούτον εκ κριθής, ρεβιθίων και λοιπών παρομοίων. Ξενοδοχεία ύπνου. Εις αυτά
η διάταξις, διά του πρώτου άρθρου της, απαγορεύει τους… κορέους. Επιβάλλει
καθαριότητα και υποχρεώνει τους ξενοδόχους να ειδοποιούν την Αστυνομίαν ευθύς
ως καταλύση εις το ξενοδοχείον των ασθενής πάσχων εκ μολυσματικού ή
μεταδοτικού νοσήματος (…)».

Οι ηλικιωμένοι δεν έχουμε λησμονήσει εκείνες τις πινακιδούλες στα μέσα μαζικής
μεταφοράς, μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1960, με την εντολή
«Απαγορεύεται το πτύειν»· το ίδιο και στην Ευρώπη.

Οι εφημερίδες και τότε διαφημίζονταν· με διαφορετικό τρόπο: «Άνδρες, γυναίκες
και παιδιά. Πλούσιοι και εργατικοί, προσέξατε εις ό,τι θα σας ειπούμεν διότι
δεν είναι ρεκλάμα. H “Ακρόπολις”, η εφημερίς ήτις (…), δίδεται δωρεάν, χωρίς
να πληρώσητε ουδέ λεπτόν δι’ αυτήν! Ιδού πώς. Το επί της πλατείας Κολωνακίου
πεφημισμένον διά την φτήνιαν του Εμπορικόν, Χαρτοπωλείον και Καπνοπωλείον η
“Λαϊκή Αγορά” του κ. Επαμ. Μηλιώνη προσφέρει καθ’ εκάστην από σήμερον εις
πάντα όστις αγοράζει εξ αυτού ο,τιδήποτε είδη αξίας, έστω και 50 λεπτών, την
“Ακρόπολιν”, τον θησαυρόν αυτόν του λαού, δωρεάν. Τρέξατε λοιπόν απ’ εκεί να
ψωνίζητε τα είδη σας, διά να λαμβάνητε και την εφημερίδα σας δωρεάν».
Ανταποδοτική διαφήμιση.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών·
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού»