Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Εάν μιλήσεις με Έλληνες πολίτες για τους μετανάστες στην Ελλάδα, συνήθως ακούς
τα εξής: «Οι μετανάστες (διάβασε: Αλβανοί) που ξέρω είναι καλά παιδιά. Οι
άλλοι αποτελούν πρόβλημα». Εάν μιλήσεις με τους μετανάστες εισπράττεις σχεδόν
το ίδιο σχήμα: «Οι Έλληνες που γνωρίζω με έχουν βοηθήσει πολύ, αλλά οι άλλοι
δεν βλέπουν με καλό μάτι τους μετανάστες στην Ελλάδα». Σε έρευνα που
παρουσίαζε τις προάλλες το Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ («TA NEA»:
03-01-2005) προκύπτει ότι ένας στους δύο μετανάστες νιώθει ανεπιθύμητος
στην Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, οι περισσότεροι σκέφτονται να ζήσουν για πάντα
στην Ελλάδα. Βλέπουν δηλαδή την Ελλάδα όχι ως δεύτερη, αλλά ως πρώτη τους
πατρίδα πλέον. Πώς είναι δυνατόν όμως να βλέπεις ως πρώτη πατρίδα μια χώρα
όπου νιώθεις ανεπιθύμητος; Τέτοια δύσκολα ερωτήματα προκύπτουν εάν δει κανείς
τις έρευνες σχετικά με τη στάση των Ελλήνων πολιτών απέναντι στους μετανάστες.
Σε μερικές έρευνες (όπως εκείνη του EKEME πέρσι) προκύπτει ότι ένα μη αμελητέο
ποσοστό των Ελλήνων πολιτών πιστεύουν πως οι μετανάστες αποτελούν πρόβλημα.
Την ίδια στιγμή, όμως, ένα μεγάλο ποσοστό πιστεύει πως οι μετανάστες είναι
χρήσιμοι και πρέπει να έχουν δικαιώματα. Πώς γίνεται, λοιπόν, οι μετανάστες να
είναι ταυτόχρονα ανεπιθύμητοι και χρήσιμοι;

***

Τέτοιες «σχιζοφρενικές» καταστάσεις παραπέμπουν στο «παράδοξο του Λα Πιερ». Ο
Λα Πιερ ήταν ένας ψυχολόγος που πριν από ογδόντα χρόνια συνοδευόμενος από δυο
Κινέζους – που τότε ήταν λίγο έως πολύ το αντίστοιχο των Αλβανών μεταναστών
σήμερα στην Ελλάδα – διέσχισε την Αμερική από άκρη σ’ άκρη. Διανυκτέρευσε και
δείπνησε σε δεκάδες ξενοδοχεία και εστιατόρια χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρό
πρόβλημα. Μόνο σε ένα ξενοδοχείο του έκλεισαν την πόρτα μόλις είδαν τους
Κινέζους. Αξιοσημείωτο είναι ότι το «αντι-κινεζικό» ξενοδοχείο ήταν από αυτά
που κινδύνευε με κλείσιμο λόγω του ανταγωνισμού. Αφού λοιπόν τελείωσε το
ταξίδι του ο Λα Πιερ, έστειλε ερωτηματολόγια στα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια
που επισκέφθηκε με την ερώτηση: «Θα δεχόσασταν Κινέζους;». Και τότε έτριψε τα
μάτια του από την έκπληξη: όλοι οι ξενοδόχοι και οι εστιάτορες απάντησαν πως
δεν θα δέχονταν ποτέ Κινέζους!

***

Το «παράδοξο του Λα Πιερ» προσφέρεται για πολλαπλές ερμηνείες. Ο ίδιος
κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ξενοδόχοι είχαν πρόβλημα με τον «Κινέζο» που
«κατοικούσε» στη φαντασίωσή τους. H απόρριψη, όμως, υποχωρούσε μπροστά στους
Κινέζους με σάρκα και οστά. Γιατί η ζωή είναι πιο περίπλοκη από όσο δείχνουν
οι δημοσκοπήσεις και τα ερωτηματολόγια. Σημαίνει αλληλεξάρτηση και συμφέροντα,
φθόνους και φοβίες, συμβιβασμούς και μνησικακίες, σύγχυση και αμφιθυμίες. Και
αυτό το «κουβάρι» από αμφιθυμίες, συμφέροντα και νοοτροπίες οι δημοσκοπήσεις –
όσο χρήσιμες και εάν είναι – δυσκολεύονται να το καταγράψουν. Τώρα πίσω, στα
δικά μας «παράδοξα». Παρά τις αντιφάσεις και τις αμφιθυμίες, οι περισσότεροι
μετανάστες – αν και τιμωρούνται συστηματικά με ληγμένες άδειες παραμονής –
βλέπουν την Ελλάδα ως την πρώτη τους πατρίδα. Οι περισσότεροι Έλληνες έχουν
αποδεχθεί το γεγονός ότι οι μετανάστες αποτελούν πλέον μια μόνιμη παρουσία.
Δυστυχώς, όμως, οι θεσμοί είναι απόντες αφήνοντας την κοινωνία να τα βγάλει
πέρα μόνη της με τις αμφιθυμίες και τις φοβίες της. Τώρα μάλιστα αναδύεται μια
νέα νοοτροπία, η οποία προσδοκά να βρει την απάντηση σε αυτά τα περίπλοκα
ζητήματα αποκλειστικά στις δημοσκοπήσεις. Οι δημοσκοπήσεις είναι πάντα
χρήσιμες. Αλλά η μετανάστευση είναι πολύ ευαίσθητη και περίπλοκη υπόθεση για
να αφεθεί στο έλεος των δημοσκοπήσεων. Αλλιώς – μια και μιλάμε για ξενοδοχεία
– οι θεσμοί κινδυνεύουν να μοιάζουν με τον ξενοδόχο στον καφκικό «Πύργο», όταν
έλεγε: «Προσωπικά δεν έχω τίποτα εναντίον σου, ξένε, απλώς οι κάτοικοι του
Πύργου δεν σε θέλουν»…

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος