Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

«H συμφορά αυτή είναι πολύ μεγάλη για τον θυμό/ πολύ μεγάλη για τη
μομφή…»

στίχοι του Bruce Cockburn

Χρόνια τώρα, κάτοικοι του Βορρά επισκέπτονται τους κατοίκους του Νότου.
Αναζητούν εκεί το εξωτικό και το ωραίο (αλλά και το παράνομο: ας μην ξεχάσουμε
τους «τουρίστες του σεξ»). Σήμερα «τουρίστες» και «σερβιτόροι» είναι ίσιοι
μπροστά στο φονικό τσουνάμι. Μερικοί μιλούν ακόμα και για «παγκοσμιοποίηση
μέσω της συμφοράς». Αύριο οι σημαίες θα είναι μεσίστιες και στην Ευρώπη. H
δυστυχία ενώνει περισσότερο από τη χαρά και ο θάνατος ιεραρχίες δεν
αναγνωρίζει. Κι όμως, δεν είναι εντελώς έτσι. Τα πτώματα των «τουριστών»
αναγνωρίζονται επιμελώς, ώστε να έχουν μια αξιοπρεπή νεκρώσιμη ακολουθία.
Εκείνα των «σερβιτόρων» θάβονται σε ομαδικούς τάφους, για να μη μεταδώσουν τις
επιδημίες. Στον Παράδεισο, εάν υπάρχει, δεν πάμε όλοι με την ίδια πρεμούρα.

***

Ο θάνατος περίσσεψε στην Ασία και τα λόγια αδυνατούν να τον περιγράψουν. Οι
εικόνες όμως, επιμένουν να αποδώσουν το «άφατο». Οι εικόνες, γράφει η
συγγραφέας Σούζαν Σόνταγκ (μας αποχαιρέτησε πριν από μερικές ημέρες),
«κουβαλούν» μια μεγάλη αμφισημία. Αποκαλύπτουν και ταυτόχρονα κρύβουν.
Ισχυρίζονται ότι μας δείχνουν τη «γυμνή αλήθεια», μας δείχνουν όμως μια
προεπιλεγμένη όψη της πραγματικότητας. Μας κάνουν να νιώθουμε μάρτυρες μιας
τρομακτικής αλήθειας που ταράζει τον ύπνο μας. Ταυτόχρονα όμως, οι εικόνες
λειτουργούν σαν «διεστραμμένο» ηρεμιστικό: «Κοιμήσου ήσυχος, εσένα δεν σε
αγγίζει ο όλεθρος». Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου: κάποιες φορές αντλεί ηρεμία ή
«ηδονή» παρατηρώντας τον πόνο των άλλων.

***

Μιλάμε για εικόνες. Αυτές τις τραγικές ημέρες μπορούμε να αναρωτηθούμε κατά
πόσον είναι δεοντολογικό να αφήσουμε τα πτώματα στο έλεος του μιντιακού φακού;
Άψυχα κορμιά, παραμορφωμένα από τη λάσπη, που στέκονται σε «πόζες»
αποκρουστικές, αξιολύπητες, χωρίς αξιοπρέπεια: «πόζες» που δεν θα είχαν πάρει
ποτέ, εφόσον δεν τους είχε εγκαταλείψει η ζωή. Κάποια συγγραφέας έγραψε πως
εάν ζούσε η αρχαία Αντιγόνη, τότε θα ήταν εκεί, ανάμεσα σ’ αυτά τα κορμιά, να
τα καλύπτει ένα ένα και να τα θάψει αδελφικά. H αρχαία Αντιγόνη γνώριζε τι
σήμαινε αιδώς μπροστά στον θάνατο. Τα σύγχρονα μίντια δεν πάσχουν από τέτοιες
αναστολές. Κι όμως, εάν τα θύματα ήταν Δυτικοί, θα τα έδειχνε με την ίδια
ανεμελιά ο μιντιακός φακός; Παραμορφωμένα ήταν και τα κορμιά των χιλιάδων
ηλικιωμένων που πέθαναν πρόπερσι από τη ζέστη στη Γαλλία, αλλά δεν τα είδαμε.
Εκεί κάποιοι φρόντισαν να προστατέψουν την ακεραιότητα και την αξιοπρέπειά
τους: την λεγόμενη privacy. Και καλά έκαναν. Στη Δύση ο θάνατος είναι «ισχνός»
και «ιδιωτικός». Στις φτωχές χώρες του Νότου ο θάνατος είναι «άφθονος» και
ανώνυμος. Είναι ο «ιδανικός θάνατος» για τη δημόσια θέα…

***

Πολλά εγκλήματα στην εποχή μας έγιναν, γιατί κανείς δεν τα έβλεπε. Καμία
φωτογραφική μηχανή δεν μπόρεσε να αποτυπώσει τη φρίκη του Ολοκαυτώματος. Καμία
εικόνα δεν μπορούσε να «δραπετεύσει» από τα σταλινικά γκουλάγκ. Καμία κάμερα
δεν μπόρεσε να καταγράψει τα εγκλήματα των «ομάδων θανάτου» στην Αργεντινή.
Επομένως, υπάρχει και η άλλη όψη της εικόνας: γιατί «βλέπω» σημαίνει ότι δεν
έχω πια δικαιολογίες πως δεν γνωρίζω. Εντούτοις, όλος ο σύγχρονος
«βομβαρδισμός» με εικόνες θα μας κάνει να γνωρίζουμε περισσότερο τον εαυτό μας
και τους άλλους; Να γινόμαστε πιο γενναιόδωροι – να ξεπεράσουμε ακόμα και τις
κυβερνήσεις μας, να συνειδητοποιήσουμε τις κραυγαλέες ανισότητες στον σημερινό
κόσμο; Ή μήπως αυτός ο βομβαρδισμός σημαίνει ότι συνηθίζουμε το «πρόσωπο του
τέρατος»; Μήπως δεν είναι παρά ένα επιπρόσθετο τρικ της βιομηχανίας του
θεάματος; Τα ερωτήματα αυτά παραμένουν ανοιχτά. Στο μεταξύ, λίγη αιδώς μπροστά
στον πόνο των άλλων δεν βλάπτει…

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.