Nεοελληνικός ρεαλισμός, ένας σπουδαίος άγνωστος

H θεματολογία του Νίκου Στεφάνου είναι αστική: σπίτια, εργοστάσια, δρόμοι και αποσπάσματα από επίπλωση εσωτερικών χώρων – σε ανασύνθεση που μετατρέπει τις μνήμες σε φυλακτά

Δεν έχουμε ερευνητικό πνεύμα ως προς την τέχνη μας. Καθημερινά παραγεμίζουμε
τις έγνοιες μας με διάφορα εφήμερα εισαγόμενα καλλιτεχνικά κινήματα, αντί να
ανακαλύπτουμε και να αξιοποιούμε τα δικά μας πολύτιμα ορυκτά. Παράδειγμα, ο
νεοελληνικός ρεαλισμός, μια καλλιτεχνική κατεύθυνση με διαχρονική συνέχεια
στον τόπο μας, την οποία φέρνουν τώρα στο προσκήνιο μια σειρά από σημαντικές
εκθέσεις.

Ο όρος «ρεαλισμός» καθιερώθηκε ευρύτερα το 1972, όταν οι «Πέντε Έλληνες
Ρεαλιστές» (Γ. Βαλαβανίδης, Κλ. Δίγκα, Χρ. Μπότσογλου, M. Κατζουράκης, Γ.
Ψυχοπαίδης, κ.ά.) εξέθεσαν στο Ινστιτούτο Γκαίτε πίνακες με
αριστερή-αντιστασιακή θεματολογία, ενώ ανάλογη ζωγραφική έκαναν, πριν και μετά
το γεγονός, οι Δ. Κοκκινίδης, H. Δεκουλάκος, M. Κανακάκις, Δ. Σκουλάκης, Δ.
Μυταράς, κ.ά. Ρεαλισμό εννοούσαν τότε κυρίως τη λεπτομερή περιγραφή
μη-ωραιοποιημένων θεμάτων, με εργάτες, αστυνομικούς, περιθωριακούς ανθρώπους,
κ.λπ. H τάση αυτή ξαναβγήκε στην επιφάνεια πρόσφατα – χωρίς τις πολιτικές
προεκτάσεις – από νέους ζωγράφους, όπως ο E. Σακαγιάν, ο Γ. Ρόρρης, η Ειρ.
Ηλιοπούλου, κ.ά.

Στο μεταξύ, η καθιέρωση μας εξοικείωσε με τις ιδιότητες ρεαλισμού κι
έτσι, χωρίς ταμπέλες κινημάτων, τον εντοπίσαμε και σε άλλες περιπτώσεις, συχνά
απρόσμενες. Ο ίδιος ο Βίλαντ Σμιντ π.χ. (ο κορυφαίος Γερμανός ιστορικός
τέχνης) θεωρεί άκρως ενδιαφέροντα σε ευρωπαϊκή κλίμακα τα πρώτα κοσμικά έργα
(1925-32) του Φ. Κόντογλου! Ρεαλισμός υπάρχει πολύς στον Σπ. Βασιλείου και
στον Γ. Τσαρούχη, χώρια ο B. Διαμαντόπουλος που επανεμφανίστηκε μετά το 1975.

Εκεί όμως που αναδεικνύεται ανάγλυφη η νεοελληνική ρεαλιστική ιδιαιτερότητα,
είναι δύο άλλες ομάδες ζωγράφων, κορυφαίων σήμερα, αλλά αρκετά
περιθωριοποιημένων στα χρόνια της πολιτικοποίησης και του (εκ)μοντερνισμού. Οι
M. Μακρουλάκης, A. Δρούγκας και Θ. Μανωλίδης απ’ τη μια, προεκτείνουν το
εικονολατρικό πνεύμα του Τσαρούχη συνεισφέροντας στον διεθνή μεταμοντερνισμό.
Κι απ’ την άλλη, οι B. Σπεράντζας, N. Στεφάνου και A. Φασιανός, αναπλάθουν
ποιητικά τις μνήμες από τη γειτονιά.

Καθόλου τυχαία δεν είναι λοιπόν η αγάπη των φιλότεχνων για τους ζωγράφους
αυτούς, έστω κι αν το ενδιαφέρον των νέων τεχνοκριτικών είναι περιορισμένο.
Υπάρχουν δικά μας, πολύ δικά μας στοιχεία στο έργο τους, ξεχωριστά,
ανταγωνιστικά διεθνώς.

H έκθεση «M. Μακρουλάκης – N. Στεφάνου», που είδαμε στην γκαλερί
FineArts-Kapopoulos, ήταν η αφορμή γι’ αυτές τις σκέψεις.

Ο πρώτος παρουσιάζει μια σειρά από αφανή αγριολούλουδα της Σύρου, σπάνια στο
βλέμμα, αφού πρόκειται για λουλούδια που πρέπει κανείς να ξέρει τον ιδιαίτερο
χρόνο και τόπο τους για να τα βρει. Απεικονισμένα τώρα μ’ εκείνη την
απαράμιλλη λεπτομερειακή πινελιά του Μιχάλη Μακρουλάκη, που υπερβαίνει την
αληθοφάνεια και της φωτογραφίας, τα λουλούδια του προσθέτουν στη φυσική
ομορφιά τους και ένα παράδοξο, αρχέγονο σφρίγος, καθώς είναι απεικονισμένα
συχνά μαζί με τις ρίζες, τις φυλλωσιές, και φωτισμένα με «ανακριτικό» φωτισμό.

H θεματολογία του Νίκου Στεφάνου είναι αστική: σπίτια, εργοστάσια, δρόμοι και
αποσπάσματα από επίπλωση εσωτερικών χώρων σε ανασύνθεση ελεύθερων συνειρμών,
σχεδόν σουρεαλιστική. Άκρως ευαίσθητος ζωγράφος, ερευνητικός στο σχέδιο,
λεπτουργός στην επεξεργασία κάθε γωνιάς του πίνακα, μετατρέπει τις μνήμες σε
φυλακτά και ονειρικές εικόνες. Εύστοχη ιδέα ήταν που οι ζωγραφιές συνοδεύονταν
από μακέτες θεατρικών σκηνογραφιών του Στεφάνου, δείχνοντας την αλληλεπίδραση
της μιας τέχνης με την άλλη.

Θα άξιζε να δει κανείς αυτή την έκθεση σε συνδυασμό με τις εκδηλώσεις των
στενών φίλων του, απ’ τα χρόνια του περίφημου «Ατελιέ της Καλλιθέας»: του
Αλέκου Φασιανού, που εκθέτει στην Εθνική Πινακοθήκη σε μεγάλη αναδρομική
έκθεση (και θα απασχολήσει τη στήλη προσεχώς) και του Βασίλη Σπεράντζα, που
εκθέτει επίσης αναδρομικά στη Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης. Είναι
γοητευτικό – και μαρτυρά τη δύναμη της τέχνης ως δεξαμενής κοινής και ατομικής
συγχρόνως – να εντοπίζει κανείς την κοινή περιουσία των τριών συ-στρατευμένων
μιας εποχής και τα ιδιαίτερα δρομολόγια καθενός στη συνέχεια. Κρίνοντας από
τον κατάλογο, πιστεύουμε ότι είναι μια αντιπροσωπευτική επιλογή, μακάρι να την
δούμε και στην Αθήνα. Από τον καλοφτιαγμένο επίσης κατάλογο μιας άλλης
αναδρομικής (1970-2004) έκθεσης, της Χρύσας Βουδούρογλου, που μόλις τώρα
λάβαμε, χαιρόμαστε επιβεβαιώνοντας ότι ο νεοελληνικός ρεαλισμός, γενικότερα,
«σηκώνει κεφάλι». Από τους πρωτεργάτες του, η Βουδούρογλου ζευγαρώνει την
κριτική διάσταση με μια γλυκόπικρη, συχνά λυρική, διάθεση.

INFO

Μακρουλάκης Μιχάλης – Στεφάνου Νίκος, παράλληλες ατομικές εκθέσεις με αφορμή
δύο λευκώματα, FineArts Kapopoulos, Λεωφ. Ποσειδώνος 62, Άλιμος, τηλ.
210-9835.303, μέχρι 19 Δεκεμβρίου.

Σπεράντζας Βασίλης, Αναδρομική, Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης, Βασ. Όλγας
62, τηλ. 2310-425.531, μέχρι 31 Ιανουαρίου.

Βουδούρογλου Χρύσα, Αναδρομική, «Οικοδομικό Τετράγωνο», Πατρ. Ιωακείμ 4,
έναντι Αγ. Γεωργίου, N. Ιωνία, τηλ. 210-2771.932, μέχρι 7 Ιανουαρίου.