TPITH AΠOΨH H κοινωνία σε σταυροδρόμι

Για την ταξινόμηση των κοινωνικών πραγμάτων – και πραγματικοτήτων – σε γενιές
δεν έχω πεισθεί· στη δεκαετία βλέπω περισσότερα όμοια, ομοειδή και συνεκτικά.
Το συμβολισμό του όρου γενιά δεν τον απορρίπτω καθόλου· συμφωνώ απολύτως
μάλιστα με τη χρήση του για να υποδηλώσουμε κάποιες σημαντικές αλλαγές (η
γενιά του ’30, η γενιά του Πολυτεχνείου κ.λπ.), όχι όμως για να υποδηλώσουμε
τη συμβατική χρονική διάρκεια των τριάντα χρόνων. Θεωρώ επιστημονικότερη,
επειδή τεκμηριώνεται ασφαλέστερα, τη θεωρία του F. Braudel για το βραχύ, το
μέσο και το μακρό χρόνο στην κίνηση της Ιστορίας, δηλαδή της κοινωνίας.

Μου χρειάστηκε αυτή η εισαγωγή για να εξηγήσω ότι το ζήτημα που επιχειρώ να
αναλύσω σήμερα μοιάζει να έχει διάρκεια γενιάς, δηλαδή 30 χρόνων, αλλά δεν
είναι ακριβώς αυτό που μοιάζει. Πρέπει να πω όμως και ποιο είναι το ζήτημα:
δεν είναι πολύς ο καιρός που βλέπω ότι η κοινωνία μας κινδυνεύει να επιστρέψει
σε φοβίες του, όχι μακρινού, παρελθόντος· και, δυστυχώς, βλέπω και εντός της
δυνάμεις που συστηματικά την τραβούν προς τα εκεί – να αλλάξουν θέλουν μια
βασανιστική πορεία 30-40 χρόνων, που στο τέρμα της διακρίνεται η πλήρης
απαλλαγή από αυτές τις φοβίες.

H αφετηρία της πορείας ανιχνεύεται στη δεκαετία του 1960· την ανέκοψε βίαια η
φασιστική στρατιωτική δικτατορία του 1967 – 1794: επέβαλε το φόβο στην
κοινωνία για να την απαλλάξει από τον κομμουνιστικό κίνδυνο! Να την φοβίσει
ήταν ο στόχος. Μαζί, αποδεικνυόταν ότι επρόκειτο για ανοιχτή αμερικανική
παρέμβαση. Έτσι, ο φόβος για τον ισχυρό ξένο που δεν μας λογαριάζει δεν
δυσκολεύτηκε να εγκατασταθεί τη στιγμή που άρχιζε η πορεία προς την απαλλαγή
απ’ αυτόν· μια πορεία που θα ξαναξεκινήσει με την κατάρρευση της χούντας – γι’
αυτό μοιάζει σήμερα με γεγονός γενιάς.

Έκτοτε, η κοινωνία πορεύτηκε προς αυτή την κατεύθυνση χωρίς διακοπή και,
κυρίως, χωρίς αναστολές· πορεύτηκε προς την πλήρη απαλλαγή από τις φοβίες της
και εξουδετέρωσε τις δυνάμεις που τις προκαλούσαν. H κοινωνία αυτονομούνταν
σταθερά – και γρήγορα – από ένα παρελθόν που την είχε καταδικάσει σε
εξουθένωση, με κύριο επιχείρημα την αδυναμία της να αντισταθεί στην ισχύ και
στη θέληση του ισχυρού ξένου. Και πέτυχε να συνομιλεί και να συνεργάζεται
ισότιμα, με αξιοπρέπεια δηλαδή, με όλους τους ισχυρούς ξένους· έχει φτάσει σε
σημείο να κατακτά την αξιοπρέπεια και την αυτοπεποίθησή της.

Είναι λίγος καιρός όμως όπου ο φόβος για τον ισχυρό ξένο, που με τις πολιτικές
του μας καθιστά αδύναμους, ξαναχτυπάει την πόρτα της κοινωνίας μας – η
επανεγκατάσταση των παλαιών φοβιών μπορεί να είναι το επόμενο βήμα. Και βλέπω
ότι το κατάλληλο περιβάλλον γι’ αυτό έχει «καλλιεργηθεί» εκ των έσω· από μέσα
από την κοινωνία, από εκείνες τις δυνάμεις που έλεγα πριν.

Σε σημείο ώστε η απόφαση των ΗΠΑ να αναγνωρίσουν το κράτος της FYROM ως
«Μακεδονία» τους έλυσε τα χέρια. Έδωσε σ’ αυτές τις δυνάμεις όλα τα προσχήματα
για να εγκαλέσουν την κοινωνία για μύρια όσα: ότι εγκατέλειψε την πίστη της
στο ένδοξο παρελθόν· ότι λησμόνησε το πλεονέκτημα του περιούσιου λαού· ότι
περιφρόνησε – και περιφρονεί τις παραδόσεις. Και προσπαθούν να μας ξαναφέρουν
εκεί· μας τραβούν στο παρελθόν, γιατί μόνον αυτό υπάρχει μεγαλειώδες· μας
καλούν να κοιταζόμαστε στον καθρέφτη, αν μοιάσαμε κάποτε στους ένδοξους
προγόνους· μας φοβίζουν, με το χυδαίο επιχείρημα «καλά, τους Σκοπιανούς τους
“τρώμε” σε μια μέρα, με τους Αμερικανούς τι γίνεται»! μας ποτίζουν ανασφάλεια
και ενοχές που δεν γυρνάμε πίσω.

Είναι γνωστό ότι η ελληνική κοινωνία δεν έχει αποκτήσει καλή σχέση με το
παρελθόν, με την Ιστορία της. Είναι όμως οι ίδιες αυτές δυνάμεις που την
εμπόδισαν να το κάνει· που την εμποδίζουν ακόμη να το κάνει. Είναι οι ίδιοι
που δεν επέτρεψαν στην κοινωνία να ενσωματώσει το παρελθόν της, ως μέγιστο
πλούτο, ως κεφάλαιο για επένδυση στο μέλλον, ως προωθητική δύναμη. Της
επέβαλαν μόνον να το λατρεύει, το παρελθόν της, ως το θεό της: είμαστε εξ
υπαρχής καλύτεροι· όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες οι άλλοι περπατούσαν ακόμη με
τα τέσσερα, εκτός από τον κ. Μπουτιλιόνε που σηκώθηκε πιο νωρίς στα δύο!

Το κατάλληλο περιβάλλον έχει καλλιεργηθεί καλά, με σαφή δείγματα. Τα πιο
φαντασμαγορικά απ’ αυτά τα είδαμε στις τελετές Έναρξης και Λήξης των Αγώνων,
όπου όλα «παίχτηκαν» στο επίπεδο της αισθητικής, μας είπαν. Σαν οι κοινωνικές
σχέσεις, η Ιστορία μας να είναι ζήτημα πρωτίστως αισθητικό – ωραίο για πώληση.
Πρόκειται για τις δυνάμεις της κοινωνίας που επιμένουν να την κρατούν δέσμια
μιας θεολογικού τύπου αντίληψης: το παρόν και το μέλλον, αν εγκαταλείψουμε την
παράδοση, είναι ζοφερό. Πίσω λοιπόν, ολοταχώς. Όχι Ευρώπες και Διαφωτισμούς·
παράδοση και Θεός. Ακόμη και στη γλώσσα. Δεν βλέπουν ότι ο ελληνισμός έχει
τέλεια ενσωματώσει το θησαυρό μιας γλωσσικής κληρονομιάς με μεγάλο χρονικό
βάθος, ώστε να μη χρειάζεται η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών ως γλώσσας;

Καθώς τώρα η κοινωνία μας βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή με την πρόσφατη
επαναδραστηριοποίηση δυνάμεων του σκότους (με θεολογικούς όρους) που κατά τα
τελευταία τριάντα χρόνια είχαν λουφάξει, αλλά δεν είχαν εξουδετερωθεί, έχουμε
στα χέρια μας ένα ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο μήνυμα για να το
εκμεταλλευτούμε· την απροθυμία της να βγει στους δρόμους για το «Μακεδονικό».
Να το εκμεταλλευτούμε, να μην επιτρέψουμε πισωγυρίσματα· να καταλάβουμε ότι ο
φόβος και οι φοβίες μόνον οπισθοδρόμηση σημαίνουν.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών,
διευθυντής των Αρχείων Πρωθυπουργού.