Ο υπερπληθυσμός απειλεί την ευημερία

Οι συζητήσεις που πραγματοποιούνται σε ολόκληρο τον κόσμο σχετικά με την
πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί για το δημογραφικό πρόβλημα, προκαλούν
σύγχυση. Από τη μια, υπάρχουν επιχειρήματα πως η αύξηση του πληθυσμού αποτελεί
απειλή για την ευημερία και το περιβάλλον. Οι ανάγκες σε ενέργεια, νερό και
πόρους από το φυσικό περιβάλλον είναι μεγαλύτερες από ποτέ – και η αύξηση του
πληθυσμού φαίνεται να είναι η κύρια αιτία. Από την άλλη, όμως, ιδιαίτερα στις
πλούσιες χώρες, πολλοί πιστεύουν ότι οι οικογένειες έχουν πλέον λιγότερα
παιδιά, που δεν θα είναι αρκετά για να φροντίσουν τους γονείς που μεγαλώνουν.

Ισχυρό επιχείρημα

Εκείνοι που ανησυχούν για την αύξηση του πληθυσμού, έχουν το πιο ισχυρό
επιχείρημα: Τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η μείωση του πληθυσμού στην
Ευρώπη, την Ιαπωνία και – σε μικρότερο βαθμό – στις ΗΠΑ, αλλά και σε άλλες
χώρες με μεσαία εισοδήματα, μπορεί να αντιμετωπιστούν. Υποστηρίζουν, επίσης,
ότι τα οφέλη από τη χαμηλότερη αύξηση του πληθυσμού είναι μεγαλύτερα από το
κόστος για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών. Αντίθετα, αν ο παγκόσμιος
πληθυσμός εξακολουθήσει να αυξάνεται με γοργούς ρυθμούς, οι φυσικοί πόροι θα
αρχίσουν να εξαντλούνται. Επομένως, οι κυβερνήσεις δεν πρέπει να επιδιώκουν με
τις πολιτικές τους να αυξήσουν τις γεννήσεις, ακόμη και σε χώρες όπου η
γεννητικότητα παραμένει σε χαμηλά επίπεδα.

Διαφορετικές τάσεις

Ο πληθυσμός τής Αφρικής θα διπλασιαστεί και θα φτάσει περίπου σε 1,8 δισ. έως το 2050, σύμφωνα με προβλέψεις της αρμόδιας υπηρεσίας του ΟΗΕ

H σύγχυση που επικρατεί σε μεγάλο μέρος του κόσμου σχετικά με την πολιτική που
πρέπει να ακολουθηθεί για το δημογραφικό πρόβλημα, οφείλεται και στο γεγονός
ότι υπάρχουν διαφορετικές πληθυσμιακές τάσεις σε διαφορετικά μέρη του κόσμου.
Ο πληθυσμός αυξάνεται πιο γρήγορα στις φτωχότερες περιοχές. Οι φτωχές
οικογένειες βασίζονται στα παιδιά, για να δουλέψουν στις φάρμες και να έχουν
ασφάλεια όταν οι γονείς γεράσουν. Επίσης, οι φτωχές οικογένειες δεν έχουν
πρόσβαση σε αντισυλληπτικά και δεν κάνουν οικογενειακό προγραμματισμό. Τέλος,
οι φτωχοί, ιδιαίτερα οι αγρότες, κάνουν περισσότερα παιδιά για να
αντιμετωπίσουν την υψηλή παιδική θνησιμότητα.

Ως αποτέλεσμα της υψηλής γεννητικότητας στην Αφρική, σύμφωνα με προβλέψεις της
υπηρεσίας του ΟΗΕ που ασχολείται με πληθυσμιακά θέματα, ο πληθυσμός στη «μαύρη
ήπειρο» θα διπλασιαστεί και θα φτάσει περίπου σε 1,8 δισ. έως το 2050. Οι
ταχέως αυξανόμενοι πληθυσμοί είναι και νέοι σε ηλικία, καθώς σε κάθε
οικογένεια υπάρχουν πολλά παιδιά. Στην Αφρική, η μέση ηλικία του πληθυσμού
είναι τα 19 έτη και αναμένεται να φτάσει τα 28 έτη το 2050.

Στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη ισχύουν άλλα. Ο ΟΗΕ προβλέπει μείωση του πληθυσμού σε 630 εκατ. το
2050, από 725 εκατ. σήμερα. Καθώς οι οικογένειες κάνουν λιγότερα παιδιά και
όλοι ζουν περισσότερο, η μέση ηλικία του πληθυσμού αναμένεται να αυξηθεί, από
τα 39 έτη το 2005 στα 48 έτη το 2050. Ο παγκόσμιος πληθυσμός αναμένεται να
αυξηθεί κατά 2,5 δισεκατομμύρια έως το 2050. H μεγαλύτερη αύξηση θα προέλθει
από τον αναπτυσσόμενο κόσμο: 1,3 δισεκατομμύριο περισσότεροι άνθρωποι θα
κατοικήσουν στην Ασία και 900 εκατομμύρια στην Αφρική, ενώ η υπόλοιπη αύξηση
θα προέλθει από τη Λατινική Αμερική και άλλες περιοχές.

Αυτοί οι επιπλέον κάτοικοι στον πλανήτη θα δημιουργήσουν μεγάλες πιέσεις, όχι
μόνο σε κοινωνίες στις οποίες οι πληθυσμοί αυξάνονται, αλλά και σε ολόκληρο
τον κόσμο. H χρήση περισσότερης ενέργειας ήδη προκαλεί προβλήματα στο κλίμα
του πλανήτη. Επιπλέον, η αύξηση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με την αύξηση των
εισοδημάτων, οδηγεί σε ταχεία αποψίλωση των δασών, μείωση αποθεμάτων των
ιχθυοκαλλιεργειών, καταστροφή της γης, αλλά και σε εξαφάνιση πολλών ειδών στη
χλωρίδα και την πανίδα.

H αύξηση του πληθυσμού σε αναπτυσσόμενες περιοχές – ιδιαίτερα στην Αφρική, την
Ινδία και σε άλλες περιοχές της Ασίας – πρέπει να ανακοπεί. H κρατική πολιτική
μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, εξασφαλίζοντας για τις φτωχές
οικογένειες πρόσβαση σε μεθόδους οικογενειακού προγραμματισμού, βελτιωμένα
ασφαλιστικά συστήματα, μείωση της παιδικής θνησιμότητας (μέσω επενδύσεων στην
υγεία και βελτίωσης της εκπαίδευσης) και αύξηση της απασχόλησης για τις
γυναίκες.

Μέρος της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, βλέποντας τη μείωση του πληθυσμού στην
Ευρώπη, θέλει να κινηθούμε προς την αντίθετη κατεύθυνση και υποστηρίζει τις
πολυμελείς οικογένειες. Αυτό θα ήταν μεγάλο λάθος. Όσοι υποστηρίζουν ότι ο
ευρωπαϊκός πληθυσμός πρέπει να αυξηθεί με ταχύτερο ρυθμό, εκτιμούν ότι δεν θα
υπάρχουν αρκετοί νέοι εργαζόμενοι για να πληρώσουν τις συντάξεις. Αυτό, όμως,
μπορεί να αντιμετωπισθεί με αύξηση της αποταμίευσης από τους σημερινούς νέους
και μεσήλικες που ετοιμάζονται να συνταξιοδοτηθούν και με την εργασία μετά τα
65 έτη.

Οι εργαζόμενοι αυτοί θα έχουν τεράστια οφέλη ζώντας σε κοινωνίες με σταθερό
πληθυσμό ή πληθυσμό που μειώνεται. Θα ξοδεύουν πολύ λιγότερα για να μεγαλώσουν
τα παιδιά τους. Θα πληρώνουν λιγότερα σε επενδύσεις για νέους δρόμους, μονάδες
παραγωγής ενέργειας, σχολεία και άλλες δημόσιες υπηρεσίες. Θα απολαμβάνουν
αραιοκατοικημένες πόλεις και θα ανησυχούν λιγότερο για το περιβάλλον. Οι
ευρωπαϊκές οικονομίες θα έχουν μικρότερο κόστος μείωσης εκπομπών αερίων του
«θερμοκηπίου» από τη χρήση ενέργειας, με αποτέλεσμα να υπάρχει καλύτερος
έλεγχος της αλλαγής του κλίματος. H ποιότητα ζωής, εν ολίγοις, θα βελτιωθεί,
καθώς ο πληθυσμός της Ευρώπης θα μειώνεται τις επόμενες δεκαετίες.

Τεράστιες πιέσεις

H εκρηκτική ανάπτυξη επέτρεψε να πραγματοποιηθούν τεράστιες πρόοδοι στην
επιστήμη και την τεχνολογία. Ωστόσο, αυτή η χωρίς προηγούμενο ανάπτυξη επέφερε
στον πλανήτη τεράστιες πιέσεις. Πρέπει να εντείνουμε τις προσπάθειές μας, ώστε
να μειωθεί εθελοντικά η αύξηση του πληθυσμού, και πρέπει να αντιληφθούμε ότι
σταθεροποιώντας τώρα τον πληθυσμό της Γης, αυξάνουμε την ανθρώπινη ευημερία
και ενισχύουμε την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

© Project Syndicate, Οκτώβριος 2004

O Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών, διευθυντής του Earth
Institute στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Columbia.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ