Tο «κοίταγμα» στον καθρέπτη και η «ανάσταση»

Το «Κερκυραϊκό Τοπίο» δίπλα σε μία από τις φωτογραφίες που χρησίμευσαν ως προκαταρκτική μελέτη. Ένα πανανθρώπινο σύμβολο («δέντρο ζωής»), ένας γκρεμός και μια διαγώνια κινητική κατανομή του χώρου που υπαινίσσεται πρόσθετα νοήματα. Ο Κογεβίνας είναι ο μόνος Έλληνας καλλιτέχνης που «είδε» τον φυσικό χώρο με βλέμμα εν κινήσει, μέσα από «προοπτικές φυγές» που τον τέμνουν διαγώνια, με «vole d’ oiseau» – σαν το βλέμμα του θεατή να εκπροσωπεί ένα πουλί που εφορμά προς τα κάτω. Είναι η οπτική γωνία που εφάρμοσε πρώτη η ολλανδική ζωγραφική στα χρόνια του Μπρέγκελ και του Ρέμπραντ

H χρονική σύμπτωση των δύο εκθέσεων θα μπορούσε να αποτελέσει υπόδειγμα: Ένας
καλλιτέχνης δικός μας κι ένας απ’ τον διεθνή χώρο, με γνωρίσματα κοινά, σε
παραλληλία. Ο Κερκυραίος Λυκούργος Κογεβίνας (1887-1940) ζει 300 χρόνια μετά
τον Ρέμπραντ βαν Ριν (1606-1669) και βέβαια δεν συζητάμε εδώ για σύγκριση της
προσφοράς τους – ο Ρέμπραντ είναι απ’ τους σπουδαιότερους στην ιστορία της
τέχνης, διαχρονικά – όσο για τους εκφραστικούς προβληματισμούς και τις
αλληλεπιδράσεις μεταξύ ζωγραφικού και χαρακτικού έργου τους, καθώς και για τις
κοινωνίες όπου καθένας τους αναπτύχθηκε.

Ο Μεγάλος Ολλανδός – ονομάζονται έτσι αυτός κι ο Ρούμπενς, σε
αντιπαραβολή με τους ελάσσονες, όπου παραδόξως εντάσσεται και ο Βερμέερ –
εκφράζει μια κοινωνία που βασίζεται στους αστούς επαγγελματίες, όπως
αντίστοιχα και ο Κογεβίνας, φίλος του Βενιζέλου και προστατευόμενος από το
τότε συγκροτούμενο αστικό κράτος του. Ολλανδοί είναι οι πρωτομάστορες της
ηθογραφίας που εδώ γνωρίσαμε από τη βαυαρέζικη παραλλαγή του 19ου αιώνα, την
οποία αντιμάχεται η γενιά του Κογεβίνα με την «Ομάδα Τέχνη». H επίδοση του
Ρέμπραντ στην αυτοπροσωπογραφία είναι ένα «κοίταγμα στον καθρέφτη» λακανικών
προεκτάσεων, 64 έργα γεμάτα από μελαγχολική αυτοπαρατήρηση, πολλά από τα οποία
υπάρχουν τώρα, δίπλα στα ηθογραφικά και τα θρησκευτικά, αντλώντας αφετηρίες
για να εμβαθύνουμε στο έργο κι άλλων δικών μας, όπως π.χ. ο Χρ. Μπότσογλου.

Στα προκαταρκτικά των δύο εξαιρετικών εκθέσεων ανήκει και ο έπαινος για τους
μουσειακούς καταλόγους τους, ιδίως έπειτα από ορισμένες πρόσφατες εκθέσεις της
Εθνικής Πινακοθήκης, πανάκριβες ως μεταφορικά έξοδα, αλλά χωρίς μουσειακό
κατάλογο ή με ανεπαρκή τεκμηρίωση. Από το απόμακρο Μέτσοβο το Ίδρυμα Αβέρωφ
«βάζει γυαλιά» οργανώνοντας μια μνημειακή αναδρομική έκθεση και εκδίδοντας
έναν υποδειγματικό μουσειακό κατάλογο, ο οποίος αποτελεί και τον μοναδικό –
όσο και ολοκληρωμένο – θησαυρό για το έργο του κορυφαίου χαράκτη και ζωγράφου
Λυκούργου Κογεβίνα.

H «ανάσταση» του Κογεβίνα δεν θα γινόταν χωρίς να εντοπισθούν τα ίδια
τα έργα και τα ντοκουμέντα και χωρίς τη διερευνητική αντιπαραβολή με τα άλλα
δεδομένα των δεκαετιών κατά τις οποίες έδρασε ο καλλιτέχνης. Και καθώς η
ιστορική-αρχειακή έρευνα δεν τιμάται ιδιαίτερα στον τόπο μας, το εγχείρημα
αποτελεί λαμπρή αφορμή για να επαινέσουμε τις δύο σπουδαίες επιστήμονες που το
έκαμαν, «ταμένες» αμφότερες στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης. H Αφροδίτη
Κούρια είναι η γνωστή από τη μονογραφία της για τον ζωγράφο Οικονόμου και την
πρωτοφανή δικαστική περιπέτεια, από την οποία μόλις αθωώθηκε, επειδή
γνωμάτευσε για αμφίβολο έργο του. H Ειρήνη Οράτη, παλαιότερα επιμελήτρια της
Εθνικής Πινακοθήκης και τώρα της Συλλογής Alpha Bank, είναι η έγκυρη «βάση
δεδομένων» και κρίσεων της νεοελληνικής χαρακτικής.

H καλοτυπωμένη έκδοση αναδεικνύει τους προβληματισμούς και το έργο του
Κογεβίνα, που συνέβαλαν στη θεμελίωση της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής και
χαρακτικής. Σπουδαίος μα και παραγνωρισμένος, όπως και ο επίσης
ζωγράφος-χαράκτης Δ. Γαλάνης. H μαστοριά μετρούσε όλο και λιγότερο στα χρόνια
της καλλιτεχνικής ελευθεριότητας που ακολούθησαν.

H μελέτη μου άφησε και ορισμένες επιφυλάξεις. Ο μετεωρισμός του Κογεβίνα
μεταξύ ζωγραφικής και χαρακτικής αναδεικνύεται πράγματι, όπως επίσης και η
αξιοποίηση της φωτογραφίας. Όμως η κ. Κούρια μοιάζει να μεροληπτεί υπέρ του
χρώματος, αποδίδοντάς του υπέρτερη αξία ως προς το σχέδιο – άποψη αναμφίβολη
μόνο στους ρομαντικούς και τους μοντερνιστές – υποτιμώντας έτσι τον
σχεδιαστικό-κλασικιστικό προβληματισμό του καλλιτέχνη. Πιστεύω ότι ο Κογεβίνας
είναι ο μόνος Έλληνας καλλιτέχνης πριν από τον Γκίκα που «είδε» τον φυσικό
χώρο με βλέμμα εν κινήσει, μέσα από «προοπτικές φυγές» που τον τέμνουν
διαγώνια, με «vole d’ oiseau» – σαν το βλέμμα του θεατή να εκπροσωπεί ένα
πουλί που εφορμά προς τα κάτω. Είναι η οπτική γωνία που εφάρμοσε πολύ η
ολλανδική ζωγραφική στα χρόνια του Μπρέγκελ και του Ρέμπραντ.

Σημειολογικά μεθερμηνευόμενο αυτό το γνώρισμα μαρτυρεί μια κοινωνία
κινητική – όπως ήταν η Ελλάδα στα χρόνια των Βαλκανικών Πολέμων – και
γενικότερα ένα ελληνικό αστικό βλέμμα, ομόλογο των δραστήριων Ολλανδών του
17ου αι. Είναι η αντίστροφη άποψη από την εξατομικευμένη «μετωπική» χρωματική
απόδοση του τοπίου των K. Μαλέα, N. Λύτρα και M. Οικονόμου. Φαινομενικά
μοιάζει λιγότερο «ζωγραφική». Όμως προσθέτει οργανικά τις πολυεπίπεδες εκδοχές
του ελλαδικού φυσικού χώρου, στα χρόνια που αυτός χρησιμεύει ως θέαμα για
αστούς σε εκδρομή.

INFO

Λυκούργος Κογεβίνας, έκδοση-έκθεση στο Ίδρυμα E. Αβέρωφ-Τοσίτσα, Μέτσοβο,
πληροφ. 210-6778.244, μέχρι 29 Νοεμβρίου.

Ρέμπραντ, έκδοση-έκθεση των χαρακτικών του, στο Μουσείο Μπενάκη, Κουμπάρη 1,
τηλ. 210-3671.000, μέχρι 12 Δεκεμβρίου.