H ανάγνωση (της λογοτεχνίας) είναι γένους θηλυκού

Οι Ελληνίδες είναι πρωταθλήτριες στην ανάγνωση, μυθιστορημάτων κυρίως. Στην
ελληνική κοινωνία σοβεί, ωστόσο, μια σαφής κρίση ανάγνωσης, καθώς μέσα σε
πέντε χρόνια, εκείνοι που δηλώνουν ότι δεν διαβάζουν απολύτως κανένα βιβλίο
έχουν αυξηθεί κατακόρυφα (το 30,4% στην έρευνα του 1999 έγινε 43,8% του
πληθυσμού άνω των 15 ετών), ενώ έχουν μειωθεί και οι μη συστηματικοί
αναγνώστες. Στη μείωση των αναγνωστών συμβάλλουν κυρίως οι άντρες, έχουν
μειωθεί όμως και οι αναγνώστριες. Παραμένει, πάντως, σταθερός ο σκληρός
πυρήνας των αναγνωστών (8,6% του πληθυσμού άνω των 15 ετών), ένας αριθμός
δηλαδή 700.000 ανθρώπων (από τους οποίους σχεδόν δύο στους τρεις είναι
γυναίκες!) που δηλώνουν ότι διαβάζουν τουλάχιστον δέκα βιβλία το χρόνο.

Αυτά είναι μερικά από τα βασικά συμπεράσματα νέας έρευνας της εταιρείας VPRC
που πραγματοποιήθηκε το πρώτο τρίμηνο του 2004, για λογαριασμό του Εθνικού
Κέντρου Βιβλίου, σε πανελλαδικό δείγμα 4.000 ατόμων. Σύμφωνα με τα στοιχεία
της έρευνας, ο λόγος της πτώσης της ανάγνωσης είναι η αύξηση των ωρών
εργασίας, καθώς και η σταθεροποίηση προς τα πάνω των ωρών τηλεθέασης. Είναι
χαρακτηριστικό ότι αν αφαιρεθεί και ένα 22,2% που διαβάζει μόνο εκπαιδευτικά,
επαγγελματικά ή τεχνικά βιβλία, τότε το ποσοστό των αναγνωστών (περιστασιακών
και σταθερών) δεν ξεπερνά το 34%, την ώρα που το ποσοστό των τηλεθεατών φτάνει
το 98,8%, από τους οποίους 86,5% είναι συστηματικοί!

«Ο δύσκολος στόχος είναι το καλό βιβλίο με μαζική απήχηση» λέει στα «NEA» ο
εκδότης Νώντας Παπαγεωργίου (Μεταίχμιο). «Αυτό σημαίνει παρέμβαση στο κοινό.
Μεγαλύτερα περιθώρια έχει ο δημιουργός, αλλά και οι εκδότες έχουν ευθύνη. Δεν
μπορεί ό,τι έχει ελπίδα να πουλήσει να το βαφτίζεις βιβλίο». H Λουίζα Ζαούση
(Ωκεανίδα) συμφωνεί ότι «ναι μεν οι αναγνώστες είναι περισσότεροι από παλιά,
δεν έχουμε όμως μάθει να ξεχωρίζουμε καλά τα είδη του βιβλίου. Στην παραγωγή
υπάρχει ακόμα σύγχυση». Και ο Νίκος Χατζόπουλος (Οξύ) λέει ότι «στην Ελλάδα
έχουμε ταυτίσει το βιβλίο με τη βαριά κουλτούρα και δεν είναι πολλοί εκείνοι
που το αντιλαμβάνονται ως είδος ψυχαγωγίας». Πιστεύει δε ότι «ενώ πολλοί
εκδότες παρέχουν ένα αντικείμενο πολύ καλύτερο από παλιά, τα βιβλιοπωλεία
έχουν μείνει πίσω. Από τα 4.000 σημεία πώλησης ξεχωρίζουν 20-30 βιβλιοπωλεία
σε όλη την Ελλάδα. Νιώθουμε το βιβλιοπωλείο σαν έναν χώρο αφιλόξενο, γι’ αυτό
και ευημερούν οι υπαίθριες καλοκαιρινές εκθέσεις».

Από την έρευνα προκύπτει ένας κορεσμός σε ορισμένα είδη βιβλίου, καθώς και μια
κάμψη των πωλήσεων τελευταία. Το μυθιστόρημα κρατάει ακόμη τα σκήπτρα με
διαφορά, έστω και αν σημείωσε μια σχετική πτώση. Το 1999 το 72,5% των
αναγνωστών δήλωνε ότι διάβαζε ελληνική λογοτεχνία, ενώ τώρα το αντίστοιχο
ποσοστό είναι 65,5%. H ξένη λογοτεχνία έχει μικρότερη πτώση (από 57,2% στο
52,3%). Μικρές είναι οι απώλειες της ιστορίας, που είναι πλέον ο
αναμφισβήτητος τρίτος πόλος της ανάγνωσης. Ανοδικές τάσεις παρουσιάζονται μόνο
στην κατηγορία της τεχνολογίας/εφαρμοσμένων επιστημών και στις κοινωνικές
επιστήμες.

ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Τρίτοι από το τέλος

Σύμφωνα με στοιχεία του «Ευρωβαρόμετρου» της Eurostat (2002), οι Έλληνες
κατέχουν το τρίτο χαμηλότερο ποσοστό αναγνωστών στην Ευρώπη, πάνω από τους
Βέλγους και τους – τελευταίους – Πορτογάλους. Πρωταθλητές στην ανάγνωση είναι
οι Σουηδοί (71,8% δήλωσαν ότι διάβασαν τουλάχιστον ένα μη εκπαιδευτικό ή
επαγγελματικό βιβλίο εκείνη τη χρονιά) με δεύτερους τους Φινλανδούς και
τρίτους τους Βρετανούς.

Επτά στους δέκα αγοραστές βιβλίων είναι γυναίκες

Αντίθετα από ό,τι πιστεύεται γενικά, προκύπτει ότι οι άντρες αναγνώστες
είναι περισσότεροι από τις γυναίκες σε αρκετές κατηγορίες βιβλίων. Οι γυναίκες
υπερτερούν πολύ στη λογοτεχνία (αν και οι άντρες διαβάζουν περισσότερο ποίηση,
βιογραφία και λογοτεχνική κριτική).

Ενδιαφέρουσα είναι και η κατανομή φύλου στα διάφορα είδη μυθιστορήματος.
Περισσότεροι από τις γυναίκες είναι οι άνδρες που διαβάζουν ιστορικό, πολιτικό
και αστυνομικό μυθιστόρημα, ενώ πολύ περισσότερες είναι οι γυναίκες που
διαβάζουν αισθηματικό, οικογενειακό και κοινωνικό μυθιστόρημα.

H Λουίζα Ζαούση, δημιουργός της γνωστής (θεωρούμενης «γυναικείας»)
«Ασημένιας Σειράς», λέει πως τώρα πια έχει γίνει μεγαλύτερος διαχωρισμός. «Το
κοινό σιγά σιγά ξεκαθαρίζει. Ένα κοινό που είχε μεταπηδήσει στο βιβλίο από τα
περιοδικά και διάβαζε φθηνά ρομάντσα, εκπαιδεύτηκε και προβιβάστηκε».

«Εμπειρικά, θα έλεγα ότι επτά στους δέκα αγοραστές βιβλίων είναι γυναίκες»,
λέει ο Νώντας Παπαγεωργίου. «Οι γυναίκες κάνουν τις επιλογές τής ανάγνωσης,
κάτι που επηρεάζει και τη στάση των εκδοτών. Όσο πάντως δεν υπάρχουν επίσημα
νούμερα πωλήσεων, δεν μπορούν να βγουν συστηματικά συμπεράσματα». Και ο Νίκος
Χατζόπουλος προσθέτει ότι ενώ ήταν σίγουρος, όταν ξεκίνησε τη σειρά
λογοτεχνίας του φανταστικού με τίτλο «Σκοτάδι», ότι το κοινό της θα ήταν
ανδρικό και σχετικά βίαιο, διαπιστώνει «όλο και περισσότερες γυναίκες που
επιλέγουν αυτά τα βιβλία».

Ο «ιδανικός» αναγνώστης

Το προφίλ του… ιδανικού αναγνώστη, σύμφωνα με την έρευνα, είναι: γυναίκα
ηλικίας 18-24 ετών, φοιτήτρια ή πτυχιούχος Ανώτατης Σχολής, ανύπαντρη,
κάτοικος αστικού κέντρου και από ανώτερη κοινωνικοοικονομική ομάδα. Στις…
πρωταθλήτριες και τους πρωταθλητές της ανάγνωσης περιλαμβάνονται πάντως και οι
μισθωτοί του δημόσιου τομέα.