TPITH AΠOΨH H αρχαία Mεσσήνη

Δεν μας δίδεται, δυστυχώς, συχνά η ευκαιρία να γευτούμε αυτό που καταλήγει να
είναι πραγματική ευφορία· αυτήν την πολιτισμική διατροφή που σε κάνει να
λησμονήσεις την περιρρέουσα πνευματική και διανοητική μας μιζέρια και να
αναθαρρήσεις για μια στιγμή με τη σκέψη ότι μπορεί και να μην είναι όλα
κατηφορικά. Μολονότι – η αλληγορία – για να εγγίσεις την απόλαυση, για την
οποία θα μιλήσω, κατηφορίζεις πρώτα.

Είχα λοιπόν την ευκαιρία να επισκεφθώ, με μεγάλη παρέα, τον χώρο της αρχαίας
Μεσσήνης, όπου έχουν ανασκαφεί οι πλείστοι χώροι του δημόσιου βίου (το θέατρο,
το Ασκληπιείο, το Εκκλησιαστήριο, το στάδιο κ.λπ.) – η αγορά και περιοχές
οίκησης είναι τα κυριότερα για να αποκαλυφθούν· η θέση τους είναι γνωστή.
Μάλιστα, ο επικεφαλής και υπεύθυνος της ανασκαφής, συνάδελφός μου από το
Πανεπιστήμιο Κρήτης, κ. Πέτρος Θέμελης, μας έκανε την τιμή και την ευχαρίστηση
να έλθει από την Αθήνα – η ανασκαφική περίοδος είχε τελειώσει – για να μας
ξεναγήσει ο ίδιος.

Είχα επανειλημμένα επισκεφθεί την αρχαία Μεσήνη – βρίσκεται κοντά στη
γενέτειρά μου – αλλά πριν από 25 και 30 χρόνια: τεμάχια από αρχαία μνημειακά
οικοδομήματα και κάποιες αρχικές ανασκαπτικές εργασίες, που δεν σε βοηθούσαν
να αντιληφθείς, ούτε την έκταση της πόλης ούτε τις δημόσιες λειτουργίες ούτε
τον ρόλο που έπαιξε για κάμποσους αιώνες κατά την ύστερη αρχαιότητα – εκτός
από τα τεράστια (9 χιλιόμετρα) τείχη, γνωστά ως τείχη του Επαμεινώνδα, που
στέκουν εκεί μεγαλοπρεπή επί 24 αιώνες· δεν έβλεπες δηλαδή και πολύ
περισσότερα πράγματα από όσα είδε – και αποτύπωσε – η expedition scientifique
de Moree του 1828.

Αντίθετα, σήμερα μένει κανείς άναυδος και με τα εξαιρετικής τέχνης – και
μεγάλου αριθμού – ευρήματα, και – το πιο εντυπωσιακό – με το αναστηλωτικό
αποτέλεσμα, χάρη στη δεκαοκτάχρονη δουλειά του κ. Πέτρου Θέμελη – και χάρη στα
ευρωπαϊκά λεφτά, να το λέμε κι αυτό. Αυτό που θέλω να επισημάνω πρώτο – πρώτο,
για μένα, που δεν έχω την αρμοδιότητα να κρίνω το έργο από τη σκοπιά των
αναστηλωτικών θεωριών και πρακτικών, είναι ότι περιερχόμενος τον χώρο κατάλαβα
σχεδόν πλήρως πώς λειτουργούσε αυτή η πόλη, τι συνέβαινε σ’ αυτήν και ποιο
ρόλο είχε διαδραματίσει.

Τα δημόσια κτίρια είναι από τα μεγαλύτερα όλης της αρχαιότητας, ελληνικής και
ρωμαϊκής – κάτι που συμβάλλει για να εντυπωσιάζεται ο επισκέπτης ακόμη
περισσότερο· όπως εντυπωσιάζεται από την έκταση της πόλης, μολονότι μένει να
ανασκαφούν και να αναστηλωθούν, το είπαμε, η αγορά και χώροι κατοικίας· όχι
μόνον εντυπωσιάζεται, αισθάνεται δέος. H πόλη ανακαλύπτεται σε καλή κατάσταση:
το βουνό που αιώνες την προστάτεψε από βορρά, από εχθρικές επιθέσεις, την
προστάτεψε και από τον χρόνο, καθώς οι ποσότητες χώματος που κατεβάζει τον
χειμώνα τη σκέπασαν καλά. H ανασκαφή της αγοράς και του οδικού δικτύου θα
κάνει να αντιληφθούμε καλύτερα και τις λειτουργίες της πόλης.

Αλλά και τώρα, πριν από την ολοκλήρωση των ανασκαφών και των αναστηλώσεων,
αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε να κάνουμε με τη μητρόπολη του νότιου ελληνικού
χώρου, που άκμασε στην ύστερη αρχαιότητα και παράκμασε μαζί με όλον τον αρχαίο
κόσμο. Ξέρουμε όμως ότι εξακολούθησε να είναι μια σημαντική πόλη μέχρι και τον
8ο χριστιανικό αιώνα – η πρώιμη βυζαντινή, χριστιανική δηλαδή, αρχιτεκτονική
είναι παρούσα.

H αρχαία Μεσσήνη κατασκευάστηκε και ανέλαβε τον ρόλο που περιγράφεται εδώ από
τον Επαμεινώνδα· χτίστηκε πάνω σε αρχαιότερο οικισμό, από τα μυκηναϊκά,
τουλάχιστον, χρόνια και συμβόλισε σε τελευταία ανάλυση τη φάση της ακμής και
της κατακτητικής ισχύος της Θήβας· η αρχαία Μεσσήνη ήρθε να παίξει πανελλήνιο,
απ’ ό,τι φαίνεται, ρόλο, την ώρα που Αθήνα και Σπάρτη – περισσότερο η δεύτερη
– είχαν πάρει τον δρόμο της βαθιάς παρακμής.

Κάτι πολύ ενδιαφέρον, μολονότι ακόμη δεν διακρίνεται καθαρά, είναι ο
οικονομικός ρόλος της πόλης. Φαίνεται ότι, ως προς τις εξωτερικές οικονομικές
σχέσεις της, η αρχαία Μεσσήνη ήταν στραμμένη προς τα δυτικά, με κυριότερη θέση
εξόδου των προϊόντων της τη σημερινή Κυπαρισσία και με κυριότερο προορισμό
τους την ιταλική χερσόνησο – άλλωστε, μεγάλο μέρος του βίου της κάλυψε η
ρωμαιοκρατία. Είναι πολύ πιθανόν η ανασκαφή της αγοράς να μας πληφοροφήσει για
τις συνολικότερες οικονομικές σχέσεις, τη σύνθεση των καλλιεργειών και των
εισαγωγών – εξαγωγών, τις σχέσεις με τον έξω κόσμο.

Έχω να ευχηθώ στον κ. Πέτρο Θέμελη καλή συνέχεια για να μάθουμε και όσα
αγνοούμε· μολονότι τα ευρωπαϊκά κονδύλια ευνοούν περισσότερο τώρα το
αναστηλωτικό και όχι το ανασκαπτικό έργο· και, οπωσδήποτε, ενώνω τη φωνή μου
με τις πολυπληθείς άλλες για την κατασκευή Μουσείου – το οικόπεδο υπάρχει.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών·
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού».