ΓNΩMH H αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς

Tο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, στο πλαίσιο μιας γενικότερης προσπάθειας
για τη λεγόμενη επανίδρυση του δημόσιου τομέα, έδωσε σχετικά πρόσφατα
στη δημοσιότητα μια μελέτη με τον προκλητικό τίτλο «H Επιδίωξη της Απόλυτης
Εντιμότητας» (Frank Anechiarico και James Β. Jacobs, The
Pusruit of Absolute Integrity: How Corruption Control Makes
Government Ineffective. Chicago: University of Chicago
Press, 1998). Τα συμπεράσματα της δουλειάς αυτής νομίζω πως
είναι εξαιρετικά χρήσιμα για την ταλαίπωρη και «ανεμοδαρμένη» Δημόσια Διοίκηση
της χώρας μας.

Το βασικό επιχείρημα των συγγραφέων εστιάζεται στην αποκάλυψη, έπειτα από
πολύχρονες εμπειρικές και με στατιστική στήριξη μελέτες, πως η καθιέρωση
αυξανόμενων ελέγχων για την πάταξη της διαφθοράς αποδυναμώνει τη λειτουργία
της Δημόσιας Διοίκησης και αυξάνει, αντί να μειώνει, τη διαφθορά! H θέσπιση
νομοθετικών ρυθμίσεων για την παρακολούθηση, τον έλεγχο και την ενδεχόμενη
τιμωρία αντιδεοντολογικών, αμφισβητούμενων ή και ανέντιμων πρωτοβουλιών μελών
της κρατικής γραφειοκρατίας επιβαρύνει τους πολίτες, χωρίς να μειώνει τη
διαφθορά της γραφειοκρατίας. Όλες αυτές οι ρυθμίσεις συνοδεύονται από σοβαρό
οικονομικό κόστος που τελικά επιβαρύνει τον φορολογούμενο. Επίσης, αυξάνοντας
τον αριθμό των ελεγκτικών σωμάτων, διαχέει τις ευθύνες. Διευρύνει τη
δυνατότητα δημιουργίας πολυπρόσωπων – και ουσιαστικά ανεύθυνων – κυκλωμάτων
ενώ, τελικά, μεγαλώνει και το οικονομικό μέγεθος της διαφθοράς! Όσο
περισσότεροι γραφειοκράτες εμπλέκονται στα κυκλώματα ελέγχου και – συνακόλουθα
– αποσιώπησης τόσο μεγαλύτερο γίνεται και το κόστος εξαγοράς τους!

Την ίδια ώρα η απόδοση της ίδιας της κρατικής μηχανής εξαθλιώνεται. H θέσπιση
όλο και περισσότερων ελέγχων μεγαλώνει το κλίμα καχυποψίας κατά της
γραφειοκρατίας και εμπεδώνει ένα συναίσθημα ενοχής ακόμα και σε αμέτοχους
διοικητικούς παράγοντες. Όπως στα σωφρονιστικά ιδρύματα, έτσι και στη δημόσια
γραφειοκρατία το κλίμα ενοχής «παράγει» εγκληματικότητα. Αφού έτσι κι αλλιώς
θεωρούνται ύποπτοι διαφθοράς, γιατί οι παράγοντες της δημόσιας γραφειοκρατίας
να μη φροντίσουν να απολαύσουν και τα οφέλη της αρνητικής δημόσιας εικόνας
της; Έτσι η διαφθορά διευρύνεται και οι μηχανισμοί ελέγχου γελοιοποιούνται…

Ένα άλλο στοιχείο, που σημαντικά συμβάλλει στην επέκταση της διαφθοράς, είναι
ο όγκος των εξουσιών του κράτους. Όσο διευρυμένες είναι οι αρμοδιότητες της
δημόσιας γραφειοκρατίας – άδειες, έλεγχοι, καθορισμός ορίων, τήρηση
διοικητικών κανονισμών, πιστοποιητικά, επιλογές, βεβαιώσεις – τόσο συχνότερα
οι δημόσιοι λειτουργοί μπορούν να «αξιοποιούν» τις εξουσίες τους αποκομίζοντας
οφέλη από τον ανυπεράσπιστο πολίτη. Σε έρευνα που έκανε μια ομάδα καθηγητών
του Πανεπιστημίου του Οχάιο σε τρεις ρωσικές πόλεις (Μόσχα, Σμολιένσκ,
Ουλιάνοφ), της οποίας τα αδημοσίευτα ακόμα αποτελέσματα είδα, αποδεικνύεται
πως ο βαθμός διαφθοράς (ήδη αρκετά υψηλός στη Ρωσική Ομοσπονδία) αυξάνεται
ανάλογα με τον αριθμό των κρατικών αδειών ή ελέγχων που ο κάθε
μικροεπιχειρηματίας χρειάζεται να υποστεί για να λειτουργήσει την επιχείρησή
του. Μάλιστα ελέχθη πως σε σχετική προσπάθεια να πραγματοποιηθεί μια
αντίστοιχη έρευνα στην Ουκρανία, όπου η διαφθορά είναι ακόμα πιο μεγάλη, οι
μικροεπιχειρηματίες επέμεναν πως έπρεπε να συμβουλευθούν τους ελεγκτές του
Δημοσίου ακόμα και για το αν μπορούν να απαντήσουν στα ερωτήματα των
πανεπιστημιακών!

H εντιμότητα της Δημόσιας Διοίκησης, λοιπόν, είναι δυνατόν να εξασφαλιστεί με
δύο κυρίως τρόπους. Ο πρώτος είναι με την αποκατάσταση του αρχικού ιδεαλισμού
και του κύρους που πλαισίωνε το «δημόσιο λειτούργημα». Οι φορείς κρατικής
εξουσίας, δηλαδή, να μην «αγοράζονται» όχι επειδή φοβούνται μήπως συλληφθούν,
αλλά επειδή δεν τους το επιτρέπει η συνείδησή τους. Αυτό όμως προϋποθέτει έναν
ιδιότυπο ελιτισμό για τα μέλη της κρατικής γραφειοκρατίας, που η
πραγματοποίησή του συνεπάγεται μικρούς αριθμούς, υψηλές αμοιβές και
αυστηρότατα κριτήρια επιλογής. Πάταξη της διαφθοράς με τη δημοσιοϋπαλληλία
καταφύγιο των οικονομικά ασθενών κοινωνικών στρωμάτων, που δεν βρίσκουν άλλη
διέξοδο επαγγελματικής αποκατάστασης, είναι από τα πράγματα αδύνατη. Υψηλό
«αστικό ήθος» δεν εξασφαλίζεται δίχως τους εκφραστές μιας αντίστοιχα υψηλής
αστικής παράδοσης.

Ο άλλος τρόπος βέβαια είναι πιο απλός και πιο αποτελεσματικός. H μείωση του
δημόσιου τομέα και ο δραστικός περιορισμός κανονιστικών ρυθμίσεων, αδειών και
πιστοποιητικών αποτελεί τον πιο σίγουρο τρόπο αντιμετώπισης της διαφθοράς. Μια
κοινωνία απαλλαγμένη από «προστάτες» είναι σίγουρο πως θα μπορεί να βρει πολύ
πιο άμεσα και αποτελεσματικά τον δρόμο της. Όταν το κράτος μειώσει την
ανάμειξή του στις δραστηριότητες της οικονομίας – έλεγχοι της αγοράς, άδειες
«σκοπιμότητας», δημόσιες προμήθειες, χαρακτηρισμοί και πιστοποιήσεις έργων και
τόσα άλλα -, τότε αυτονόητα και η διαφθορά θα ελαχιστοποιηθεί, αφού θα είναι
ασήμαντες οι περιπτώσεις που οι αποφάσεις της γραφειοκρατίας θα επηρεάζουν τις
οικονομικές τύχες των πολιτών.