Δρόμοι

Μια λεκάνη τουαλέτας…

… δύσκολα μπορεί να βρει τη θέση της στις σελίδες μιας σοβαρής εφημερίδας.
Όταν όμως ένας από τους πιο διακεκριμένους διανοούμενους της Ευρώπης
αποφασίζει να κάνει την τουαλέτα κεντρικό επιχείρημά του, τότε αλλάζει το
πράγμα. Ο Σλοβένος φιλόσοφος και ψυχαναλυτής Σλαβόι Ζίζεκ, εξετάζοντας την
κρίση που διέρχεται σήμερα ο δυτικός πολιτισμός, αποφασίζει να ρίξει μια ματιά
σε αυτό που τις περισσότερες φορές λέμε έτσι αόριστα «μέρος», αποφεύγοντας
συστηματικά να το πούμε με το πραγματικό όνομά του. Ωστόσο, αυτό το «μέρος»
πιστεύει ο Ζίζεκ πως είναι η πιο βολική «σκοπιά» για να εξετάσει κανείς τις
πολιτικές και πολιτιστικές διαφορές στην Ευρώπη.

Ο Ζίζεκ…

… – ο οποίος, όπως μας θυμίζει ο Κρίστοφερ Σι στην «Μπόστον Γκλόουμπ», είναι
τόσο δημοφιλής στους νέους, που τον έχουν αποκαλέσει και «Έλβις της θεωρίας
του πολιτισμού» – τολμάει να χώσει τη μύτη του εκεί όπου λίγοι αναλυτές των
διεθνών υποθέσεων θα τολμούσαν. «Σε μια παραδοσιακή γερμανική τουαλέτα»,
γράφει ο Ζίζεκ, «η τρύπα μέσα στην οποία εξαφανίζονται τα περιττώματα αφού
τραβήξουμε το καζανάκι βρίσκεται ακριβώς εμπρός, έτσι που να είναι στη διάθεσή
μας για να τα μυρίσουμε και να τα επιθεωρήσουμε για τυχόν ίχνη αρρώστιας.
Αντίθετα, σε μια τυπική γαλλική τουαλέτα, η τρύπα βρίσκεται πίσω, δηλαδή τα
περιττώματα εξαφανίζονται όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Τέλος, η αμερικανική
(αγγλοσαξονική) τουαλέτα αποτελεί μια σύνθεση, κάτι ανάμεσα στα δύο αντίθετα:
η λεκάνη της τουαλέτας είναι γεμάτη νερό, έτσι που τα περιττώματα επιπλέουν
μέσα της, ορατά, αλλά όχι προσιτά για επιθεώρηση».

Οι παρατηρήσεις…

… αυτές άραγε ξεπερνούν τα όρια μιας αξιοπρεπούς εφημερίδας; Μάλλον όχι, μας
καθησυχάζει ο Κρίστοφερ Σι. Γιατί η σκατολογική μεταφορά του Ζίζεκ δεν είναι
παρά ένας στοχασμός για την τριάδα που εδώ και πολύ καιρό διαμορφώνει την
ευρωπαϊκή πολιτική. Ο Χέγκελ, μεταξύ άλλων, παρατηρούσε πως η βασική γερμανική
στάση απέναντι στη ζωή ήταν μια «στοχαστική εμβρίθεια», ενώ η κυρίαρχη γαλλική
στάση ήταν μια «επαναστατική βιασύνη» και η αγγλική στάση ένας «ωφελιμιστικός
πραγματισμός». Αν όλα αυτά τα μεταφράσουμε σε πολιτικούς όρους, θα μπορούσαμε
να μιλήσουμε για «γερμανικό συντηρητισμό, γαλλική επαναστατική προοδευτικότητα
και αγγλικό φιλελευθερισμό». Είναι εύκολο για έναν διανοούμενο να ισχυρίζεται
πως ζούμε σε μια μετα-ιδεολογική εποχή, στην οποία όλοι αγκαλιάζουν την
ελεύθερη αγορά και τη φιλελεύθερη πολιτική τάξη, λέει ο Ζίζεκ, αλλά φτάνει να
πάει κανείς στην τουαλέτα για να ξαναχωθεί μέχρι τα γόνατα στην ιδεολογία.

«Όχι, κάθε άλλο»…

… αποκρίθηκε ο Ζίζεκ, όταν του τηλεφώνησαν για να τον ρωτήσουν αν έκανε
πλάκα. «Αυτό είναι η ουσία. Μου αρέσει να πηγαίνω ανάποδα. Κανονικά θα έπρεπε
να παραστήσω τον σοβαρό. Αλλά μου αρέσει να το κάνω όπως ο Μότσαρτ στις
καλύτερες όπερές του: φαίνονται σαν κωμωδία. Το κόλπο είναι πως πρέπει να
παίρνεις στα σοβαρά αυτό που μοιάζει με παρωδία».