ΓNΩMH Eμποδίζουν την ανανέωση στα σχολικά εγχειρίδια

Τα σχολικά εγχειρίδια είναι τα βασικά παιδαγωγικά εργαλεία που διαθέτουν τα σχολεία της χώρας. Εργαλεία των υπεύθυνων φορέων της εκπαίδευσης, των εκπαιδευτικών, των μαθητών και μαθητριών, σημείο αναφοράς της διδακτικής πράξης, καθρέπτης της σχολικής πραγματικότητας. Σε μια εποχή που αλλάζει γρήγορα και αλλάζουμε και εμείς μαζί της, αλλάζει το σχολείο, εξελίσσεται η γνώση σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα, ανανεώνονται οι μέθοδοι διδασκαλίας και γνωρίζουμε περισσότερα για το πώς τα παιδιά μαθαίνουν, τα εργαλεία πρέπει επίσης ν’ αλλάζουν. Αν δεν αλλάζουν, μπλοκάρουν τις όποιες διαδικασίες μεταρρύθμισης της εκπαίδευσης και ανανέωσης του σχολείου. Φρενάρουν τις εξελίξεις.

Γι’ αυτό και όπου επενδύουν στην εκπαίδευση ως κοινωνικό αγαθό αλλά και ως αναντικατάστατο μέσο για την ανάπτυξή τους, φροντίζουν τα εγχειρίδιά τους. Φροντίζουν σημαίνει: τα ανανεώνουν συχνά, τα παρακολουθούν στο σχολείο, τα αξιολογούν. Φροντίζουν σημαίνει ακόμη: θεσπίζουν ανοικτές και αξιοκρατικές διαδικασίες για τη συγγραφή τους, τα κρίνουν αρμόδιοι και όχι αναρμόδιοι στη βάση συγκεκριμένων θεωρητικών και τεχνικών προδιαγραφών. Τα σχολικά εγχειρίδια αλλάζουν εκεί συχνά, βελτιώνονται… Ακολουθούν τις αλλαγές των αναλυτικών προγραμμάτων, αλλά και τις προετοιμάζουν. Λειτουργούν δυναμικά για την ανανέωση της εκπαίδευσης.

Πλησίαζε το καλοκαίρι του 2003, όταν το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (Π.I.), ο αρμόδιος φορέας του υπουργείου Παιδείας, προκήρυξε τη συγγραφή νέων εγχειριδίων για τα Δημοτικά και τα Γυμνάσια της χώρας. Το γεγονός, όπως πολλά γεγονότα, προκάλεσε και αρνητικές αντιδράσεις ή δίκαιες ανησυχίες για την ποιότητα του εγχειρήματος. Στο ίδιο τσουβάλι μπήκαν, για παράδειγμα, νέα σχετικά εγχειρίδια που υπήρχαν στα σχολειά μας έπειτα από διαδικασίες κρίσης με όσα υπήρχαν κατά την τελευταία εικοσαετία με αναθέσεις. Παρά τις «συνοπτικές» διαδικασίες, τα κενά και τις παραλείψεις, η ανανέωση των σχολικών εγχειριδίων δημιούργησε ελπίδες. Ελπίδες για καλύτερα βιβλία, για ανοικτές και αξιοκρατικές διαδικασίες στην επιλογή τους.

Πολλοί λόγοι επέβαλαν εξάλλου την ανανέωση των σχολικών βιβλίων. Ο πιο σημαντικός λόγος: η παλαιότητα και ακαταλληλότητα αρκετών από τα εγχειρίδια με τα οποία εκπαιδευτικοί της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προσπαθούν να μάθουν γράμματα στα παιδιά μας. H μακροζωία τους δεν είναι βέβαια ανεξάρτητη από τις διαδικασίες της συγγραφής τους. Με αναθέσεις είναι τα πολλά από αυτά. Χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1980. Επιβιώνουν με μικρές αναθεωρήσεις. Δεν ανταποκρίνονται στις σύγχρονες προσεγγίσεις για τη συγγραφή των σχολικών εγχειριδίων. Στηρίζονται στη μάθηση διά της αποστήθισης.

Τα εγχειρίδια έπρεπε να ανανεωθούν. H παλαιά ηγεσία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, επί κυβέρνησης Σημίτη, το κατάλαβε αργά, αλλά το κατάλαβε. Προκήρυξε νέα βιβλία. Υιοθέτησε σύγχρονα κριτήρια συγγραφής. Θέσπισε διαδικασίες αξιολόγησης. Δημιούργησε λίστες επιμελητών, εικονογράφων, κ.λπ. Ζήτησε δείγματα γραφής. Ένας ολόκληρος κόσμος στρώθηκε στη δουλειά για να ανταποκριθεί στις ασφυκτικές προθεσμίες της προκήρυξης. Εκδοτικοί οίκοι με συγγραφικές ομάδες αλλά και ομάδες φυσικών προσώπων. Τα δείγματα γραφής αξιολογήθηκαν και υπογράφηκαν οι σχετικές συμβάσεις. Ένας ολόκληρος μηχανισμός κινητοποιήθηκε με στόχο την αλλαγή των σχολικών βιβλίων και πολλά ευρωπαϊκά και εθνικά χρήματα δεσμεύθηκαν σ’ αυτόν τον στόχο.

H κυβέρνηση εν τω μεταξύ άλλαξε. H νέα ηγεσία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου εκδήλωσε διά του προέδρου της την πρόθεσή της να μην ανακόψει την πρόοδο του έργου. Ωστόσο αυτή ανακόπτεται. Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο δεν τηρεί τις ανειλημμένες υποχρεώσεις του απέναντι στις συγγραφικές ομάδες. Στην ουσία αναιρούνται οι όροι στη βάση των οποίων συνέπραξαν οι ενδιαφερόμενοι/ες, όροι που είναι ταυτόχρονα και εγγύηση για την ποιότητα του εγχειρήματος. Τα κεφάλαια και οι ενότητες των βιβλίων λιμνάζουν στα γραφεία των υπευθύνων του Π.I. Οι επιτροπές αξιολόγησης υποβαθμίζονται και το Π.I. αναγορεύεται σε μοναδικό κριτή.

Οι συγγραφείς των εγχειριδίων από ισότιμοι συνομιλητές του Π.I. με στόχο να εκδοθούν ποιοτικά και σύγχρονα σχολικά βιβλία αντιμετωπίζονται ως γραφείς εντολοδόχοι. Σε μερικές περιπτώσεις, τους ζητείται ν’ αλλάξουν ακόμα και τις βασικές αρχές για τις οποίες προκρίθηκαν. Οι σελίδες των εγχειριδίων πηγαινοέρχονται «διά ασήμαντον αφορμήν» ανάμεσα στους συγγραφείς και στο Π.I. και οι προτεινόμενες βελτιώσεις δεν αιτιολογούνται επαρκώς. Τα προβλήματα εμφανίζονται οξύτερα όταν πρόκειται για την ανανέωση του περιεχομένου βιβλίων όπως η Ιστορία ή η Γλώσσα. Αυταρχικές αιτιάσεις και συμπεριφορές τείνουν να αντικαταστήσουν τον επιστημονικό διάλογο και την τεκμηρίωση των απόψεων.

Στη σύγχρονη διακυβέρνηση υπάρχει πολιτική ευθύνη. Στις δημοκρατίες η πολιτική ευθύνη αναλαμβάνεται. Καιρός της είναι και στην προκειμένη περίπτωση.

H Μαρία Ρεπούση είναι επίκουρος καθηγήτρια Ιστορίας και Διδακτικής της Ιστορίας στο ΑΠΘ, υπεύθυνη συγγραφικής ομάδας για το εγχειρίδιο της Ιστορίας της Στ’ Δημοτικού.