Tο αίνιγμα της Λισαβώνας

1η Νοεμβρίου 1755. Ο Εγκέλαδος χτυπά τη Λισαβώνα με 8,7 Ρίχτερ. Είναι ο
φονικότερος σεισμός της σύγχρονης Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Θα ταράξει τόσο πολύ το
ανθρώπινο πνεύμα, που θα βάλει τον Βολταίρο και τον Ρουσώ να φιλονικήσουν.
Και, εν τούτοις, μόλις σήμερα αρχίζει η επιστήμη να καταλαβαίνει τα αίτιά του.

Ήταν Σάββατο πρωί. Ήταν η ημέρα των Αγίων Πάντων. H σεισμική δόνηση ήταν τόσο
ισχυρή, που έγινε αισθητή σε ολόκληρη την Ευρώπη, από τις Αζόρες έως το
Αμβούργο, στη Βόρεια Γερμανία, καθώς και τις σκωτσέζικες λοχ και τις ελβετικές
λίμνες. Ένα γιγάντιο τσουνάμι, με ύψος από πέντε έως δέκα μέτρα σύμφωνα με τις
αφηγήσεις της εποχής, σάρωσε τις μαροκινές ακτές και τις ακτές του κόλπου τού
Κάδιξ. Στη Λισαβώνα αυτή η πρωτοφανής καταστροφή στοίχισε τη ζωή 60.000
ανθρώπων, δηλαδή του ενός τετάρτου του πληθυσμού της. Πολλές ζωές θερίστηκαν
μέσα στις εκκλησίες, καθώς παρακολουθούσαν τις λειτουργίες.

Το ανθρώπινο πνεύμα συγκλονίστηκε και ο σεισμός πυροδότησε μια έντονη
φιλοσοφικο-θρησκευτική διαμάχη. Στο «Ποίημα για την Καταστροφή της Λισαβώνας»,
ο Βολταίρος αμφισβήτησε έντονα την ίδια την έννοια του Θεϊκού ελέους. «Εκατό
χιλιάδες δυστυχείς που καταβροχθίζει η γη/ Που ματωμένοι, κομματιασμένοι και
σφαδάζοντας ακόμα/ Θαμμένοι κάτω από τις στέγες τους, τελειώνουν χωρίς
βοήθεια/ Μέσα στη φρίκη οι ελεεινές τους μέρες/ Μέσα στις μισοσχηματισμένες
κραυγές των σβησμένων φωνών τους/ Στο τρομακτικό θέαμα της τέφρας τους/ Θα
λέγατε πως είναι αυτοί οι σωτήριοι νόμοι/ Ενός φιλεύσπλαχνου πλάσματος που τα
έκανε όλα από επιλογή;».

H αστικοποίηση. Όμως ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ τού απάντησε πως «Αν το αιώνιο
Πλάσμα δεν έκανε κάτι καλύτερο, αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούσε να κάνει κάτι
καλύτερο», προτιμώντας να κατηγορήσει, κάπως πρόωρα είναι η αλήθεια, τις
καταστροφικές συνέπειες της αστικοποίησης. «Θα πρέπει να ομολογήσετε (…) πως
δεν είχε συγκεντρώσει η φύση εκεί είκοσι χιλιάδες σπίτια έξι ή επτά ορόφων το
καθένα, και πως αν οι κάτοικοι αυτής της μεγάλης πόλης ήταν κατανεμημένοι
περισσότερο ισότιμα, και τα σπίτια ελαφρύτερα, τότε η καταστροφή θα ήταν
πιθανότατα μικρότερη, ίσως και μηδαμινή». Από την πλευρά τους, οι πορτογαλικές
αρχές ξεκινούν μια μεγάλη έρευνα σε ολόκληρη τη χώρα για τα προειδοποιητικά
σήματα της πρωτοφανούς καταστροφής. Ίσως για πρώτη φορά στην Ιστορία της
ανθρωπότητας, οι άνθρωποι θα προσπαθήσουν να βρουν μια επιστημονική, και όχι
θρησκευτική, εξήγηση για το κακό που τους χτύπησε.

250 χρόνια μετά. Ακόμα και σήμερα τα αίτιά του δεν έχουν διευκρινιστεί
πλήρως. Σε ένα άρθρο του όμως στην επιθεώρηση «Science», ο Γάλλος σεισμολόγος
Μαρκ-Αντρέ Γκιτσέρ, από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Θαλασσών (CNRS/Πανεπιστήμιο
της Βρέστης), υποστηρίζει πως το κλειδί για τη λύση του αινίγματος βρίσκεται
κατά πάσα πιθανότητα σε μια ζώνη βύθισης (subduction zone), η οποία
τοποθετείται στον κόλπο τού Κάδιξ, δυτικά του πορθμού του Γιβραλτάρ· εκεί όπου
η αφρικανική ωκεανική πλάκα βυθίζεται πολύ αργά (από 5 έως 10 χιλιοστά ανά
έτος) κάτω από την ευρασιατική πλάκα. H βίαιη απελευθέρωση συσσωρευμένης για
μεγάλες χρονικές περιόδους ενέργειας έχει, με βάση αυτήν τη θεωρία,
καταστροφικές συνέπειες: οι πλάκες μετατοπίζονται κατά δέκα, ακόμα και είκοσι
μέτρα -όπως πρέπει να συνέβη την 1η Νοεμβρίου του 1755.

«Είναι σήμερα η πλέον πιθανή υπόθεση», εξηγεί ο ερευνητής στην εφημερίδα «Λε
Φιγκαρό». «Αυτή η ζώνη βύθισης είναι παρόμοια με εκείνη που υπάρχει νότια της
Ιταλίας. Επειδή όμως δεν εμφανίζει ηφαιστειακή δραστηριότητα, αναγνωρίστηκε
πολύ αργά και μόνο με έμμεσο τρόπο».

Σε πείσμα της διακριτικότητας που επιδεικνύει ο Γκιτσέρ, υπάρχουν αρκετές
ενδείξεις ότι η συγκεκριμένη τεκτονική ζώνη είναι ακόμα ενεργή. Όπως, για
παράδειγμα, τα πολυάριθμα ηφαίστεια από λάσπη που ανακαλύφθηκαν σε κοντινή
απόσταση τα τελευταία χρόνια. Με ύψος εκατό έως διακόσια μέτρα και πλάτος
περίπου ένα χιλιόμετρο, αυτές οι υποθαλάσσιες γεωλογικές δομές σχηματίστηκαν
από το νερό που ανέβηκε από τα βάθη, μέσα από τις ρωγμές τις οποίες προκάλεσε
η τεκτονική δραστηριότητα των πλακών.

Γιγάντιες υποθαλάσσιες κατολισθήσεις

Οι ερευνητές εντόπισαν, στα νοτιοδυτικά της Ιβηρικής χερσονήσου, πελώριες
«αποθήκες» χονδροκομμένης άμμου, οι οποίες είχαν σχηματιστεί από γιγάντιες
υποθαλάσσιες «κατολισθήσεις», που πυροδοτήθηκαν με τη σειρά τους από ισχυρές
σεισμικές δονήσεις. H εξέταση των αποθηκών αυτών επέτρεψε στους επιστήμονες να
υπολογίσουν ότι σεισμικές δονήσεις ανάλογες με εκείνη της Λισαβώνας συμβαίνουν
κάθε χίλια έως δύο χιλιάδες χρόνια. Καθώς πλησιάζει η 250ή επέτειος αυτής της
ιστορικής καταστροφής, πέντε ωκεανογραφικές αποστολές θα αναλάβουν, μέσα στους
επόμενους δώδεκα μήνες, να αναζητήσουν νέα στοιχεία κρυμμένα κάτω από τις αβύσσους.