Όταν η πόλη γίνεται ζωντανό μουσείο

Τα καλλιτεχνήματα (στη φωτογραφία έργο του Κωνσταντίνου Ξενάκη) ανέπτυξαν διάλογο με τις γωνιές της πόλης, κάνοντας ευχάριστες εκπλήξεις στους περιπατητές

Είναι νωρίς για απολογισμό των εικαστικών εκδηλώσεων που συνοδεύουν τους
Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά πάλι ίσως δεν είναι και πρωθύστερο αφού είναι
ανθρωπίνως αδύνατο να επισκεφθεί κανείς όλες τις εκθέσεις στο χρονικό διάστημα
που απομένει. Γκαλερί, πινακοθήκες, μουσεία, δρόμοι και κτίρια «έβαλαν ό,τι
καλύτερο είχαν», το συνολικό αποτέλεσμα μάλλον δεν έχει προηγούμενο. Μερικές
προκαταρκτικές παρατηρήσεις είναι απαραίτητες.

Για πρώτη φορά στη μεταπολεμική ιστορία της η Αθήνα μοιάζει τόσο
νοικοκυρεμένη, από μόνη της είναι μια «καλλιτεχνική παρέμβαση» στον δημόσιο
χώρο και στην ιστορία της ως πόλης. Νέες λεωφόροι, βαμμένες προσόψεις, εύρυθμη
(προσωρινά έστω) κυκλοφορία, χαρούμενα πανό, μα τόσο απλό ήταν; Έτσι, για
πολλούς τα έργα τέχνης που καλούμαστε να επισκεφθούμε στους εκθεσιακούς χώρους
είναι μεν «ανάσες αισθητικής» αλλά σε πολύ μικρότερο βαθμό από πριν.

Δεύτερη γενική παρατήρηση: Οι εικαστικές εκδηλώσεις «δείχνουν»
περισσότερο απ’ τις άλλες τέχνες. Δεν γίνονται «μια κι έξω», διαρκούν,
«αποδίδουν» την επένδυση. Αυτή τη στιγμή π.χ. μόνο εκθέσεις απέμειναν από τις
μεγάλες γιορτές του Αυγούστου.

Χρειάζεται ένας γενικότερος μουσειολογικός απολογισμός. Ήταν εύστοχα τα
θέματα των εκθέσεων ως συνολική σύνθεση; Ολοκλήρωσαν όσα μας υποσχέθηκαν;
Είχαν μια δημιουργική σχέση με τους Ολυμπιακούς Αγώνες γενικά και τα έμμεσα
νοήματα (σώμα, ανταγωνισμός κ.ά.) που προκύπτουν; Καταθέτουν μια άποψη για τον
τρόπο που αυτό το σημείο του κόσμου – η Αθήνα, η Ελλάδα, ο πολιτισμός μας –
συνομιλεί με την υπόλοιπη ανθρωπότητα, εν έτει 2004; Χτίζουν μια επικοινωνία
προοπτικής προς το κοινό ολόκληρης της ανθρωπότητας που ενδεχομένως θα μάθει ή
θα επισκεφτεί την έκθεση; Οι ευκαιρίες για Global Marketing είναι σπάνιες στις
μέρες μας κι αν οι εκδηλώσεις αυτές δεν συνεισφέρουν σ’ αυτή τη συλλογική
κατεύθυνση, δικαιούμαστε να πούμε ότι απλώς συνέπεσαν ή και αξιοποίησαν
ιδιοτελώς τη συγκυρία των Ολυμπιακών.

Το βέβαιο πάντως είναι πως η Αθήνα αυτή τη στιγμή μοιάζει μ’ ένα μεγάλο
ζωντανό μουσείο. Ταυτόχρονα – και με ελάχιστες εξαιρέσεις – δεν υπάρχουν
εκθέσεις από εκείνες που θα ξεσήκωναν φιλότεχνους απ’ τον διεθνή χώρο για να
έλθουν εδώ και να τις δουν.

Σε επόμενα κριτικά σημειώματα θ’ ασχοληθούμε με τις εκθέσεις που έχουν
ανθρωποκεντρικό θέμα, αναζητώντας όχι το εάν έφεραν τα μεγάλα αριστουργήματα
από τα ξένα μουσεία, αλλά εάν συγκρότησαν το υλικό τους έτσι που να πηγάζει
μια νέα ερμηνεία. Τις εκθέσεις γλυπτικής στην Εθνική Πινακοθήκη π.χ. και
ζωγραφικής στο Μουσείο Φρυσίρα, καλό είναι να τις δει κανείς μαζί. Όπως επίσης
και τις εκθέσεις του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στο Μέγαρο Μουσικής
και του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, έχοντας στον νου τις τάσεις της διεθνιστικής τέχνης,
σε μια εποχή που οι ιδιαίτερες πατρίδες ξανα-μαγνητίζουν καλλιτέχνες και
φιλότεχνους. Ο «Αγών» του Αρχαιολογικού Μουσείου, ο «Ηρακλής» στη «Γαία», η
έκθεση του Κυκλαδικού αλλά και τα «Λαϊκά Αγωνίσματα» στο Λαογραφικό
χρειάζονται υπό μάλης το βιβλίο «Homo Ludens» («Ο Άνθρωπος και το Παιχνίδι»)
του J. Huinziga για να επεκτείνουν τα μηνύματά τους. H ουσία είναι τελικά να
αφήνεται ο επισκέπτης στην επαφή με τα εκθέματα και να μην πέφτει στην
επικοινωνιακή παγίδα των μουσειακών διευθυντών που μιλάνε συνεχώς – σαν
διαφημιστές – για σπάνια αριστουργήματα και μοναδικές ευκαιρίες.

Ένας μικρός άθλος

Τιμής ένεκεν αξίζει να επιμείνουμε ιδιαίτερα στις «εικαστικές επεμβάσεις
στην πόλη» που οργάνωσε ο Δήμος Αθηναίων και η Εταιρεία Ελλήνων Τεχνοκριτών.
Περισσότεροι από 80 καλλιτέχνες (κορυφαίοι, καθιερωμένοι αλλά και νεώτεροι)
έστησαν έργα στον δημόσιο χώρο της κεντρικής Αθήνας (γύρω απ’ την Ακρόπολη,
τις Πλατείες Συντάγματος, Ομόνοιας κ.α.) σ’ ένα πρόγραμμα που είναι επίσης
ένας μικρός οργανωτικός άθλος. Τα καλλιτεχνήματα ανέπτυξαν διάλογο με τις
γωνιές της πόλης, κάνοντας ευχάριστες εκπλήξεις στους περιπατητές. Για τον
κατάλογο που θα εκδοθεί, αξίζει πιστεύω να συγκεντρώσουν τώρα οι αρμόδιοι όχι
μόνο το οπτικό υλικό, αλλά και τις γνώμες των επισκεπτών του κάθε έργου.