Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Εφόσον κατάγομαι από χώρα πολυθρησκευτική – και όχι «αλλόθρησκη» ή
«μουσουλμανική», όπως ταμπελάρουν την Αλβανία κατά κόρον και στην Ελλάδα –
εύλογο ήταν να τρέξω στο Μουσείο Μπενάκη για να δω την έκθεση της Ισλαμικής
Τέχνης. Μια καταπληκτική έκθεση μέσα σε ένα εντυπωσιακό μουσείο. Μερικά
«μοτίβα» της Ισλαμικής Τέχνης – ειδικά της οθωμανικής περιόδου – μου είναι
αρκετά οικεία. Εντούτοις, εάν μου έλειψε κάτι, αυτό δεν ήταν το Κοράνι με τη
διακοσμητική αραβική γραφή, αλλά κάποιο «χειρόγραφο» με τα ποιήματα του Omar
Khayyam – αυτού του υπέροχου Πέρση ποιητή, που τον 11ο αιώνα εγκωμίασε το
κρασί και τις γυναίκες και είχε την τόλμη να ειρωνεύεται με άκρα λεπτότητα τις
θρησκευτικές πρακτικές. Ήταν η περίοδος της ακμής του Ισλάμ. Τότε ανθούν στα
έργα τέχνης και οι απεικονίσεις των ανθρώπων, πράγμα που είναι αυστηρά
απαγορευμένο στο Ισλάμ. Φαίνεται όμως, πως κάθε φορά που ένας πολιτισμός
βρίσκεται στην ακμή του, αναδύονται οι φωνές των «αιρετικών», ενώ τα
μονοσήμαντα δόγματα υποχωρούν. Ενώ όταν μετατρέπεται σε «βιομηχανία» παραγωγής
δογμάτων και επικρατούν οι μισαλλόδοξοι, τότε ίσως η παρακμή είναι προ των
πυλών.

***

Ταυτόχρονα, βλέποντας τους χάρτες που απεικόνιζαν την εξάπλωση του «ισλαμικού
κόσμου», συνειδητοποιείς εύκολα πως «Ισλάμ» και «Ευρώπη» (αν και απαιτούνται
πολλές επιφυλάξεις στη χρήση των όρων en bloc) βρίσκονταν από νωρίς πολύ
κοντά. Τι στάση κράτησαν όμως προς αλλήλους οι εν λόγω «γείτονες»; «Οι
μουσουλμάνοι» – γράφει ο σπουδαίος ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ – «είδαν από πολύ
νωρίς με αδιαφορία τους Ευρωπαίους. Τον 14ο αιώνα ο μεγάλος περιηγητής Ibn
Batuta ταξίδεψε όλο τον εξισλαμισμένο κόσμο, από τη Βόρεια Αφρική μέχρι την
Ισπανία, το Μάλι, την Κίνα και τη Σουμάτρα και αφού περιέγραψε με κάθε
λεπτομέρεια ό,τι είδε, στο τέλος αφοφάνθηκε ότι “επισκέφθηκε όλο τον κόσμο”:
αγνόησε βέβαια εντελώς τη χριστιανική Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, οι
χριστιανοί προσπάθησαν από την αρχή να βάλουν ταμπέλα στους μουσουλμάνους.
Τους θεώρησαν ακόλουθους ενός ψεύτικου προφήτη, του Μωάμεθ: ως ειδωλολάτρες,
ως βαρβάρους και εχθρούς. Έτσι από την αρχή, και από τις δυο πλευρές,
εγκαταστάθηκε μια στάση αδιαφορίας και περιφρόνησης».

***

Πέρα όμως από την εχθρότητα, τις «τζιχάντ» και τις «σταυροφορίες», υπήρχαν
ειρηνικές συναντήσεις, δανεισμοί και ανταλλαγές. Οι χριστιανοί χρωστάνε πολλά
στη «μεσολάβηση» των Αράβων στον τομέα της φιλοσοφίας, των μαθηματικών, της
ιατρικής και της τεχνολογίας. «Παρ’ όλα αυτά» – συνεχίζει ο Λε Γκοφ – « μέχρι
τον 16ο αιώνα ανάμεσα στους χριστιανούς και τους μουσουλμάνους επικρατεί η
αδιαφορία ή η εχθρότητα. Από τον 17ο αιώνα οι χριστιανοί μελετούν με πάθος το
Κοράνι, όχι όμως για να το κατανοήσουν, αλλά για να το καταδικάζουν καλύτερα.
Όσο για τους μουσουλμάνους, εκείνοι αγνοούν τους χριστιανούς. Ο χριστιανικός
κόσμος γι’ αυτούς δεν υπάρχει… Όταν ο ισλαμικός κόσμος ξύπνησε στον 20ό
αιώνα, ανακάλυψε με σαστισμάρα, οδύνη και εχθρότητα, ένα παρελθόν αμοιβαίας
άγνοιας, παρεξηγήσεων και περιφρόνησης, που βγαίνουν σήμερα βίαια στην
επιφάνεια. Για τη μεγάλη δυστυχία μιας ανθρωπότητας που δεν ήταν ικανή να
βγάλει μαθήματα από την Ιστορία της».

***

H ζωή συνεχίζεται όμως και ίσως δεν έχει χαθεί κάθε ευκαιρία για να βγάζουμε
μαθήματα. Γι’ αυτό, η έκθεση της Ισλαμικής Τέχνης είναι συνάμα ένα βήμα
ενάντια στην «αμοιβαία αδιαφορία και εχθρότητα». Ένα ελάχιστο βήμα,
ενδεχομένως. Δείχνει όμως ότι υπάρχει και άλλος τρόπος προσέγγισης του Άλλου.
Στην εποχή του «πλανητικού πολιτισμού», η αλληλογνωριμία δεν είναι απλώς
ζήτημα αμοιβαίας επικοινωνίας, αλλά και σωτηρίας. Από εκεί και πέρα, η μοίρα
του πολιτισμού, οι μοίρες των πολιτισμών, ως γνωστόν, καθορίζονται έξω από τις
αίθουσες των μουσείων: από εμάς, επισκέπτες και μη.

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος