Ένα πολυώροφο… παρολίγον όραμα

Παρά τις όποιες αντιρρήσεις, τις αρχιτεκτονικές συζητήσεις ή τις πολεοδομικές
προτάσεις, η πολυκατοικία αποτελεί μέρος της νεώτερης ιστορίας της ελληνικής
αρχιτεκτονικής. Μελανό κεφάλαιο; H άναρχη δόμηση, τα μικρά όσο και όλο και πιο
δυσεύρετα οικόπεδα στις ήδη πυκνοκατοικημένες περιοχές του κέντρου αλλά και
των προαστίων απαγορεύουν την «άσκηση της αρχιτεκτονικής για τη σύγχρονη
κατοικία». Ωστόσο, η εποχή προστάζει στυλ και η πολυκατοικία οφείλει να
υπακούσει στις απαιτήσεις των αγοραστών. Το στεγαστικό όνειρο προσφέρει
οροφοδιαμερίσματα σε οποιαδήποτε περιοχή της πόλης. Και τα πολυτελή υλικά
κατασκευής εξισορροπούν την απουσία ορίζοντα από τα δωμάτια χωρίς θέα. Αυτό
όμως έχει ως συνέπεια τη σχεδόν ενιαία τιμή κόστους κατασκευής ανά τετραγωνικό
μέτρο, ανεξάρτητα από την περιοχή.

«Αυτό οφείλεται στην αύξηση της τιμής του σκυροδέματος. Τα υλικά οικοδομής,
δάπεδα, πλακάκια, κουφώματα, υδραυλικά, είδη κουζίνας ή υγιεινής διατηρούν
σταθερές τις τιμές τους. Αλλά το μπετόν αποτελεί το 40% όλης της οικοδομής και
ανεβάζει την τιμή. Επιπλέον, ο αγοραστής έχει πολλές απαιτήσεις και για να τον
ικανοποιήσεις, δεν μπορείς να μην του προσφέρεις διαμέρισμα με καλό πλακάκι
στο δάπεδο – αν όχι ξύλο που είναι το πιο ακριβό – ή γρανίτες στην κουζίνα και
το λουτρό. Κι ας χτίζεται η πολυκατοικία στο Γαλάτσι, τα Πατήσια ή του
Παπάγου», λέει στα «NEA» ο πολιτικός μηχανικός-κατασκευαστής Στέφανος
Κοτσώλης.

«Το πρόβλημα στη δόμηση των πολυκατοικιών είναι η εξάντληση των
συντελεστών δόμησης και ύψους, που δεν αφήνει περιθώρια να αναπτυχθεί η
αρχιτεκτονική. Μένει μόνο η πρόσοψη, αφού τα κτίρια μάλλον ακουμπούν μεταξύ
τους, ενώ οι ακάλυπτοι χώροι παραμένουν ασχεδίαστοι σαν ένα δέρμα με τρύπες
που σχηματίζουν οι μπαλκονόπορτες και τα παράθυρα. Μιλάμε πια για ηρωική
αρχιτεκτονική, καθώς ο μελετητής χρειάζεται μία περίσσεια χώρου για να
εκφράσει το ύφος του και αναγκάζεται να στραφεί στην εσωτερική αρχιτεκτονική,
επίσης περιορισμένη. Αφού σε ένα κέλυφος προσπαθεί να βγάλει περισσότερα
τετραγωνικά χώρου, συμπιέζοντας τα ύψη. Έτσι, οι μελετητές εξαντλούμαστε σε
έναν αγώνα εφευρετικότητας», τονίζει η αρχιτέκτονας-κατασκευάστρια Μαρία
Καλτσά.

Πρόκειται για το παιχνίδι όγκων, χρωμάτων, κάγκελων και μπαλκονιών. Κυβικές
προσεγγίσεις σε συνδυασμό με ουδέτερα χρώματα, ψευδοκολόνες, διακοσμητικά
τούβλα, λευκά ή έγχρωμα αλουμίνια, τζάμια και σωλήνες στα μπαλκόνια. Στα
εντός, ένα σύγχρονο διαμέρισμα ακολουθεί τους ρυθμούς των ενοίκων του: οι
χώροι μειώνονται, τα υπνοδωμάτια μικραίνουν, η έμφαση περνάει στο καθιστικό
που ενοποιείται με την κουζίνα. Στα «συν» προστίθενται το τζάκι, η αυτονομία
θέρμανσης, το μπόιλερ, τα συστήματα συναγερμού, ο ιδιωτικός χώρος στάθμευσης
και η αποθήκη.

«Αντιμετωπίζουμε τη λογική φασόν των μηχανικών. Οι οποίοι με χυδαίο τρόπο
παράγουν τυποποιημένα πράγματα, στις εξωτερικές όψεις και στο εσωτερικό. Αν
μάλιστα συνδυαστεί με την ανάγκη της εποχής για εμφανή επικοινωνιακά σύμβολα,
καταφεύγουν σε χυδαία σχήματα (καμπύλες μορφές των μπαλκονιών, αλλόκοτα
χρώματα) και σε κακή χρήση αρχιτεκτονικών συμβόλων και στοιχείων. Οι
επιτυχημένοι της αντιπαροχής χρησιμοποιούν τα ίδια στοιχεία για να είναι
αναγνωρίσιμο το προϊόν τους», συμπληρώνει η αρχιτέκτονας.

Το δίλημμα διαμέρισμα σε πολυκατοικία ή ιδιωτική κατασκευή δεν υπάρχει. Το
διαμέρισμα εξακολουθεί να εξασφαλίζει, ως επένδυση, τον μέσο αγοραστή. Ενώ η
ιδιωτική κατασκευή απαιτεί μεγάλο οικόπεδο και ανεβάζει το κόστος, επομένως
προορίζεται εκ των πραγμάτων για υψηλά βαλάντια. Από την άλλη, η σκέψη
ανάπλασης παλαιότερων πολυκατοικιών κολλάει στον θεσμό της οριζόντιας
ιδιοκτησίας. «Ένας ή δύο ιδιοκτήτες διαμερισμάτων μπορεί να μπλοκάρουν την
ανάπλαση ή επισκευή όλου του κτιρίου», επισημαίνει ο Στέφανος Κοτσώλης.

Ένα «εξαγώγιμο μοντέλο»

Ο Ρισάρ Σκοφιέ, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο των Βερσαλλιών,
βλέπει θετικά το μοντέλο της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής που χαρακτηρίζεται από
την πολυκατοικία. Και από την επιτόπια έρευνά του, με ομάδα φοιτητών του,
συμπέρανε («NEA», 27/01/2003) πως «αυτήν την πόλη πρέπει κανείς να την
επιβάλλει ως εξαγώγιμο μοντέλο. Να κάνουμε θετικό αυτό που είναι αρνητικό: να
επιβεβαιώσουμε το μεγαλείο των σκεπασμένων με κεραίες ταρατσών, οι οποίες
στεφανώνονται από θεόρατες διαφημιστικές πινακίδες».

Σειρά των «έξυπνων σπιτιών»

Οι νέες οικοδομές ετοιμάζονται ακόμα και σε οικιστικά κορεσμένες περιοχές
μεικτής κοινωνικής δομής και αξίας. Παρουσιάζουν ζήτηση, καθώς προσφέρουν
εγγύτητα στο διοικητικό και οικονομικό κέντρο της πόλης, και προκύπτουν από
κατεδαφίσεις. «Τέτοια κτίρια που μπορούν να εξυπηρετήσουν τις νέες ανάγκες και
να υποδεχθούν τη νέα τεχνολογία (π.χ. οπτικές ίνες, ηλεκτρονικά συστήματα
φωτισμού και παροχών ενέργειας) θα εξακολουθήσουν να έχουν υψηλή αξία», λέει η
αρχιτέκτονας Μαρία Καλτσά για τα λεγόμενα «έξυπνα σπίτια».

Υπάρχει λοιπόν νόημα να γίνονται πολυκατοικίες; Κατά την κ. Καλτσά, «η
πολυκατοικία δεν προάγει ένα λάιφστάϊλ συμφιλιωμένο με τον φυσικό τρόπο ζωής,
το οποίο βέβαια είναι μια ουτοπία για ένα αστικό περιβάλλον». Από την άλλη, το
κράτος θα έπρεπε να παίξει έναν ρόλο ακόμη περισσότερο αποφασιστικό ως
αντίβαρο στην ιδιωτική επιχειρηματική αυθαιρεσία και να μη θεωρήσει
αναπόφευκτο το δίλημμα ανοικοδόμηση ή σχεδιασμός.

«Επί δεκαετίες», σημειώνει ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης, Ανδρέας Γιακουμακάτος, στη μελέτη του «Ιστορία της Ελληνικής
Αρχιτεκτονικής – 20ός αιώνας», «τα αισθητικά και λειτουργικά πρότυπα των
Νεοελλήνων ταυτίστηκαν με τις ανάλογες αντιλήψεις του ευτραφούς ιδιωτικού
τομέα, που επένδυσε στην προσοδοφόρα οικοδομή, δηλαδή την πολυκατοικία. Χωρίς
προγραμματική επαναθεμελίωση της ελληνικής πόλης, δεν μπορεί να υπάρξει
σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική. Ούτε μπορεί η πόλη να βγει από τα αδιέξοδά της».

Με πρόσφυγες και υποτίμηση έγινε η αρχή

H πολυκατοικία ως είδος «γεννήθηκε» στο διάστημα 1900-1940. Πρόσφερε λύση
στις στεγαστικές ανάγκες του πληθυσμού που συγκεντρώθηκε στην Αθήνα μετά τους
Βαλκανικούς Πολέμους και των προσφύγων από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Επίσης,
η διεθνής οικονομική κρίση του 1929 και η υποτίμηση της δραχμής το 1932,
συνέτειναν στην άποψη ότι τα πολυώροφα κτίρια αποτελούσαν ασφαλείς και
επικερδείς επενδύσεις του χρηματικού κεφαλαίου.

Το 1929 η Πολιτεία προώθησε τον θεσμό της οριζόντιας ιδιοκτησίας και τον
πρώτο Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό του Κράτους, που όριζε τα ανώτατα
επιτρεπόμενα ύψη των κτιρίων στο αθηναϊκό Λεκανοπέδιο. Ο κύριος όγκος των
πρώτων πολυκατοικιών ανοικοδομήθηκε σε ένα τόξο, με ιδεατό άξονα τις Λεωφόρους
Βασιλίσσης Σοφίας – Πανεπιστημίου – Πατησίων. Στις αρχές του ’30
πρωτοεμφανίσθηκε το σύστημα της αντιπαροχής.

Στην Αθήνα του 1950 οι πολυκατοικίες στεγάζουν τον πληθυσμό που
συγκεντρώνεται στην πρωτεύσουσα από τις κατεστραμμένες αγροτικές περιοχές και
το ’60 η ιδιωτική πρωτοβουλία κατασκευάζει την πόλη του «μπετόν»,
καταστρέφοντας κάθε ελεύθερο χώρο. Στη δεκαετία 1970-1980 ο πληθυσμός
σταθεροποιείται και οι Αθηναίοι που βελτιώνουν το εισόδημά τους αναζητούν
στέγη σε καινούργιου τύπου πολυκατοικίες των προαστίων.