ΓIΩPΓOΣ ΠAΠANΔPEOY «Ο Kαραμανλής δεν ήταν για μεγάλες ανατροπές»

«Ο Καραμανλής ήταν ιστορικά η αναγκαία – το ’74 – γέφυρα μιας μετάβασης από
τη χούντα στη δημοκρατία… Αλλά δεν μπόρεσε τις μεγάλες ανατροπές. Ο Ανδρέας
ήταν το καινούργιο. Αυτός εξέφρασε τους πόθους του ελληνικού λαού, έδωσε το
στίγμα, το όραμα. Ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ. Εδραίωσε την πραγματική δημοκρατία,
αναγνώρισε την εθνική αντίσταση, έφερε την κοινωνική δικαιοσύνη».

Τριάντα χρόνια από τη μεταπολίτευση και την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, ο Γιώργος A.
Παπανδρέου αποκαλύπτει μέσα από μία εκ βαθέων συνέντευξη στα «NEA» μυστικά για
το ’74, για την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τη Δεξιά, την
Αριστερά και τους ηγέτες της, τους Αμερικανούς και την «αλλαγή φρουράς».

Για πρώτη φορά, κάνοντας φλας μπακ τριάντα χρόνια πίσω, θυμάται γιατί ο
πατέρας του εναντιώθηκε τόσο σκληρά στη μεταβίβαση της σκυτάλης της εξουσίας
το ’74 στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Εξηγεί γιατί ο ιδρυτής της N.Δ. δεν μπόρεσε
να πετύχει τις μεγάλες αλλαγές, αναγνωρίζοντάς του ωστόσο τη συμβολή του στο
διώξιμο της βασιλείας και στην καθιέρωση μιας δημοκρατικής νομιμότητας.

Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, βουλευτής και υπουργός από το ’81, μιλάει ανοιχτά για
τη διαπάλη μέσα στο ΠΑΚ για τον ένοπλο αγώνα. Λέει τι πίστευε ο Ανδρέας αλλά
και ο ίδιος για το θέμα αυτό, αλλά και πότε και γιατί ο πατέρας του
εγκατέλειψε κάθε ιδέα για να συνεχισθεί η τακτική που ακολουθήθηκε επί
χούντας.

Καταθέτει ακόμη την προσωπική μαρτυρία του γιατί ο πατέρας του καθυστέρησε
την έλευσή του στην Ελλάδα, κατά τη μεταπολίτευση του ’74, και πώς αποφάσισε
τελικώς να επιστρέψει.

Αναφέρεται στους λόγους που ο πατέρας του έκλεισε την πόρτα στα σχέδια
ανασύστασης της Ένωσης Κέντρου. Δεν κρύβει ότι απογοητεύθηκαν με το 13% του
’74, αλλά και για το ότι δεν ξεσηκώθηκε ο κόσμος, όπως περίμεναν. Και
ερμηνεύει τα βαθύτερα αίτια αυτής της συμπεριφοράς του ελληνικού λαού.

Γιατί ο Ανδρέας διαφωνούσε με τη λύση Καραμανλή

Καραμανλής – Παπανδρέου. Βαθύτατες οι πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές, αλλά και ουσιαστική σχέση από τις αρχές της δεκαετίας του ’60

Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ επέκρινε ιδιαίτερα αυστηρά τη «λύση Καραμανλή» το
’74. Πίστευε ότι δεν μπορούσε ο ιδρυτής της EPE και της N.Δ. να φέρει την
πραγματική αλλαγή στον τόπο. Γι’ αυτούς τους προβληματισμούς του Ανδρέα ρίχνει
φως σήμερα ο Γιώργος A. Παπανδρέου.

Ας πάμε 30 χρόνια πίσω, στην εποχή της μεταπολίτευσης. Τι μηνύματα έφταναν
σ’ εσάς; Τι μάθαινε ο Ανδρέας Παπανδρέου πριν γίνει το πραξικόπημα στην Κύπρο,
η εισβολή και η πτώση της δικτατορίας;

Την εποχή εκείνη, ο πατέρας ήταν στο Τορόντο στον Καναδά και εγώ στη Στοκχόλμη
στη Σουηδία. Όλοι οι Έλληνες βρίσκονταν σε εγρήγορση, πολύ περισσότερο εκείνοι
οι οποίοι έπαιρναν ενεργό μέρος στην αντίσταση. Μετά τη Νομική και το
Πολυτεχνείο είχε δοθεί μία ώθηση και μία ελπίδα ότι φτάνει στο τέλος η
δικτατορία. Το αίσθημα ήταν ότι δεν θα κράταγε πολύ ο Ιωαννίδης.

Τι συζητήσεις γίνονταν;

Το ΠΑΚ περίμενε ότι θα πέσει η χούντα ανεξάρτητα από το τι έγινε τελικώς στην
Κύπρο. Θυμηθείτε τι διαδηλώσεις γίνονταν σε όλο τον κόσμο… Ο πατέρας μιλούσε
παντού. Έκανε συναντήσεις. Προϋπήρχε μία μεγάλη συζήτηση στη διάρκεια της
χούντας… Και για τον ένοπλο αγώνα, να μην έρθει κάτι το οποίο θα είναι
κομπραδόρικο, να μην έρθει κάτι ελεγχόμενο από τους Αμερικανούς ή από την τότε
υπάρχουσα κατάσταση (της χούντας). Όλες οι προσπάθειες συμβιβασμού με τη
χούντα ήταν για μας κατακριτέες.

Ο Ανδρέας δεν συμφωνούσε με τέτοιες λογικές…

Τις κατήγγελλε. Με την επιστροφή Καραμανλή τέθηκε και ένα μεγάλο ερώτημα. Θα
γυρίσει ο Ανδρέας; Θα αλλάξει η κατάσταση; Θα πάμε σε μία επανάσταση στην
Ελλάδα; Με τέτοιους όρους μιλάγαμε… Αναρωτιόμασταν… Θα είναι μία από τα
ίδια;

Αυτές οι συζητήσεις γίνονταν όταν επέστρεψε ο Καραμανλής ή και νωρίτερα;

H επιστροφή Καραμανλή συζητιόταν από χρόνια, π.χ. στο Παρίσι. H θέση η δική
μας ήταν ότι δεν αποτελεί λύση η επιλογή Καραμανλή. Λέγαμε ότι πρέπει να πάμε
σε κάτι καινούργιο.

Γιατί δεν ήταν λύση ο Κωνσταντίνος Καραμανλής;

Λίγο μετά την επιστροφή, στον κήπο στο Καστρί. Οι ιδεολογικές συζητήσεις έδιναν και έπαιρναν για το πόσο «αριστερά» ή «κεντρώα» θα πήγαινε το νέο κόμμα

Το ΠΑΚ έλεγε ότι πρέπει να αλλάξουν βαθιά οι δομές της χώρας. Άλλωστε, η Δεξιά
είχε αποδείξει ότι ήταν πάντα προσηλωμένη στην εξουσία, ότι ήταν των
συμβιβασμών με τις μεγάλες δυνάμεις και ιδιαίτερα με τις ΗΠΑ σ’ εκείνη την
περίοδο. Εμείς λέγαμε ότι έπρεπε να αυτονομηθούμε σαν χώρα, να απεξαρτηθούμε,
να ενδυναμώσουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς, να αποκεντρώσουμε την εξουσία, να
υπάρξει μία κοινωνική πολιτική. Λέγαμε λοιπόν ότι ένας Καραμανλής δεν μπορεί
να το κάνει. Και είναι αλήθεια ότι δεν μπόρεσε να το κάνει ο Καραμανλής.

Τι δεν μπόρεσε να κάνει ο Καραμανλής;

Δεν μπόρεσε τις μεγάλες ανατροπές. Έφερε όμως μία δημοκρατική νομιμότητα. Δεν
ήταν όμως μόνος. Υπήρχε ένα πολύ δυναμικό κίνημα από κάτω άσχετα αν
αποτυπώθηκε με ένα 13% του ΠΑΣΟΚ.

H κοινωνία έβραζε, απαιτούσε και διεκδικούσε. Απλώς χρειαζόταν ένα χρονικό
διάστημα για να μετεξελιχθεί αυτό σε μία κοινωνική και πολιτική πλειοψηφία. Το
ΠΑΣΟΚ εξέφρασε αυτή τη θέληση για να κάνει μεγάλες τομές, που ήταν απαραίτητες
για την κοινωνία. Π.χ. να σταματήσουν τα φακελάκια, να μπει αξιοκρατία, έστω
σ’ ένα μέτρο, να αναγνωρισθεί η Εθνική Αντίσταση, να υπάρξει Δημοκρατία.

Γιατί καθυστέρησε ο Ανδρέας να επιστρέψει στην Ελλάδα

Μπροστά στο ιστορικό σπίτι του «Γέρου» και του Ανδρέα (στο Καστρί), ο Γιώργος A. Παπανδρέου λέει στον Γιάννη E. Διακογιάννη: «Ο πατέρας ήταν το καινούργιο. Είχε όραμα. Εξέφρασε τους πόθους του ελληνικού λαού»

Ο Ανδρέας Παπανδρέου έφτασε με καθυστέρηση – σε σχέση με την πτώση της
χούντας – στην Ελλάδα. Υπήρχαν όμως σοβαροί λόγοι. Ο σημερινός πρόεδρος του
ΠΑΣΟΚ εξηγεί και ερμηνεύει το τι συνέβη.

Γιατί αποφάσισε ο Ανδρέας Παπανδρέου να γυρίσει καθυστερημένα στην Ελλάδα;
Ο Καραμανλής έφτασε ξημερώματα 24 Ιουλίου και ο Ανδρέας έφτασε το βράδυ της
16ης Αυγούστου του ’74…

Το καλοκαίρι του ’74 έλεγαν ορισμένοι ότι δεν πρέπει να πάει ο Ανδρέας στην
Ελλάδα και να νομιμοποιήσει τον Καραμανλή. Άλλοι έλεγαν ότι «τώρα πέφτει η
χούντα και πρέπει να δώσει τη μάχη». Επικράτησε η δεύτερη άποψη από τον ίδιο
τον Ανδρέα.

Αλλά ας δούμε λίγο το θέμα. Πρώτον, ο Ανδρέας ήταν στόχος του παρακράτους και
της χούντας. Ο Καραμανλής δεν ήταν. Ο Ανδρέας είχε δεχθεί 3 δολοφονικές
απόπειρες. Επεχείρησαν μία φορά να μας κάψουν ζωντανούς σ’ ένα νησάκι στη
Σουηδία που δεν είχε ούτε ρεύμα και μία δεύτερη στα γραφεία του ΠΑΚ στη
Στοκχόλμη (παραμονές Χριστουγέννων) όπου ήμασταν μόνοι κι ευτυχώς μας έσωσε η
Πυροσβεστική. H τρίτη φορά ήταν στο Τορόντο, όπου υπήρχε σχέδιο να
δολοφονηθεί.

Ο δεύτερος λόγος ήταν για το ίδιο το εγχείρημα Καραμανλή. Τι ήταν αυτό; Ποιοι
θα έπαιρναν την εξουσία… Μήπως εμείς θα νομιμοποιούσαμε κάτι στραβό; Αλλά
επικράτησε η γνώμη ότι πρέπει εμείς να βρεθούμε στην πρωτοπορία του αγώνα.
Έπρεπε να μεταφερθεί η πάλη μέσα στην Ελλάδα, χωρίς ένοπλο αγώνα, αλλά με μία
σύγχρονη οργάνωση. Συζητούσαμε λοιπόν πώς θα γίνει η μετεξέλιξη στο ΠΑΣΟΚ.

Έγινε πάντως μεγάλη υποδοχή στον Ανδρέα στο αεροδρόμιο εκείνη την
Παρασκευή, 16 Αυγούστου…

Στο αεροπλάνο ήταν ο Ανδρέας, η μητέρα μου, η Αγγέλα Κοκκόλα, ο Μιχάλης
Ζιάγκας, ο Κίμων Κουλούρης, ο Γιώργος Κίσονας, ο Μάκης Παπασταύρου, ο Στάνλεϊ
Σάινμπάουμ με τη γυναίκα του…

Μείναμε στο ξενοδοχείο «Καστρί», πλάι στο σπίτι που ήταν ερημωμένο. Αυτό το
καθαρίσαμε στη συνέχεια για να μπούμε.

Φοβόταν ο Ανδρέας απόπειρα δολοφονίας στην Ελλάδα;

Φοβόμασταν μήπως γίνει ακόμα και πραξικόπημα. Είχαν γίνει κάποιες απόπειρες. H
ασφάλειά μας ήμασταν εμείς, ήταν το ΠΑΚ. H ίδια η οικογένεια. Κράταγα και εγώ
τσίλιες στην πόρτα. Και συνέβη κι αυτό… Ήρθε ο φίλος μας ο Γιώργος Σερπάνος
που δεν τον ήξερα. Ήταν η εποχή που γινόταν η συζήτηση εάν θα επανασυσταθεί η
Ένωση Κέντρου ή θα φτιαχτεί ένα νέο κόμμα. Επικράτησε η άποψη για ένα νέο
κόμμα, με νέες δομές. Ο πατέρας έλεγε ότι η Ένωση Κέντρου είναι ένα
συνονθύλευμα προσωπικοτήτων όπου ο καθένας είχε τη στρατιά του, αλλά δεν
λειτουργούσε τίποτα… Επρεπε λοιπόν ο αρχηγός να διαπραγματεύεται συνεχώς για
τη νομή της εξουσίας και δεν γινόταν συζήτηση για την πολιτική. Ήθελε λοιπόν ο
Ανδρέας ένα κόμμα οριζόντιο που θα εκφράζει τον λαό και τις ανάγκες του, την
κοινωνία και όχι κάποιους βουλευτές. Άρα έπρεπε να γίνει κάτι καινούργιο. Κι
εγώ ήμουν πυρ και μανία υπέρ ενός νέου κόμματος. Έτσι, όταν ήρθε ο Σερπάνος,
δεν τον άφηνα να μπει μέσα στο Καστρί. Πιαστήκαμε στα χέρια. Μετά γίναμε
φίλοι. Αλλά αυτό ήταν το κλίμα μέσα στο οποίο γίνονταν οι συζητήσεις στο
Καστρί για το νέο κόμμα και την 3η Σεπτέμβρη.

H κρυάδα τού 13%

Οι πρώτοι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ (το ’74) στο Καστρί. Μικρή αλλά δυναμική η πρώτη Κοινοβουλευτική Ομάδα, με μία γυναίκα, τη Σύλβα Ακρίτα

Όταν ιδρύθηκε το ΠΑΣΟΚ, κανείς από την τότε ηγεσία του δεν περίμενε ότι
θα πάρει στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου του ’74 μόνον 13%. Ο Γιώργος A.
Παπανδρέου διεισδύει στο θέμα και εξηγεί τους βαθύτερους λόγους.

Όταν ήρθατε στην Ελλάδα…

«Μέχρι τότε ζούσαμε, ο πατέρας με τον μισθό του Καναδά ως καθηγητής και εγώ
δούλευα και χειρωνακτικά ως φοιτητής, όπως έκαναν και όλοι οι Έλληνες. Ήμουν
στο τελευταίο έτος.

Για να καταλάβεις πώς ήρθαμε στην Ελλάδα, εγώ κρατούσα απλά έναν σάκο που τον
έδωσα πέρυσι σε μία ανθρωπιστική οργάνωση που μαζεύει αντικείμενα πολιτικών
για να βγάλει χρήματα, τα οποία θα δώσει σε πρόσφυγες. Ο Ανδρέας έφερε λίγα
πράγματα.

Έφυγα παιδί και γύρισα άνδρας! Ίσως κανείς όταν είναι έξω να κάνει το λάθος να
εξιδανικεύει τι έχει να βρει. Περιμέναμε, επιστρέφοντας, από τη μία μέρα στην
άλλη να γίνει επανάσταση. Ο κόσμος όμως ήταν πολύ φοβισμένος.

Δεν περιμένατε το 13% στις εκλογές του ’74;

Ο πατέρας δεν το περίμενε. Υπήρχε όμως ενθουσιασμός. Οι ιδέες του ΠΑΚ ήταν
ρηξικέλευθες. Ήταν τομές. Έχω την αίσθηση ότι από τη μια η Δεξιά που έλεγε ότι
το ΠΑΣΟΚ θα πάρει το κατσίκι του κτηνοτρόφου ή το σπίτι, από την άλλη ο κόσμος
που έλεγε να φύγει η χούντα και αργότερα συζητάμε για τα παραπέρα, αυτά τα δύο
εξηγούν γιατί ψηφίσθηκε ο Καραμανλής το ’74. Ο κόσμος δεν τον ψήφισε
ιδεολογικά, δεν ήταν υπέρ του, αλλά τον θεώρησε ως τη μεταβατική λύση
απαραίτητη για να πάμε ομαλά σε μία δημοκρατία.

Ήταν «αλλαγή φρουράς ο Καραμανλής», όπως έλεγε ο Ανδρέας Παπανδρέου;

Ναι, με την έννοια ότι δεν μπορούσε να κάνει αυτός τις βαθιές αλλαγές που
χρειαζόταν η ελληνική κοινωνία. Αυτό που πρέπει να χρεωθεί στα θετικά του
Καραμανλή ήταν το πολιτειακό. Από τη δεξιά παράταξη στηρίχθηκε – από μεγάλο
μέρος της – να γίνει αυτή η πολιτειακή αλλαγή, που ήταν κάτι ιστορικά
σημαντικό. Λύθηκε το πολιτειακό. Και δεύτερον δημιουργήθηκε ένα Σύνταγμα, με
αδυναμίες μεν, αλλά το οποίο επέτρεψε να ομαλοποιηθεί η πολιτική κατάσταση.

Ποιος έφερε τελικώς τον Καραμανλή στην Ελλάδα;

Ο Ανδρέας προβληματιζόταν. Ήξερε ότι ο Καραμανλής έχει για βασικό στήριγμα
τους Αμερικανούς. Τι συνέβη τότε; Και η χούντα για να σωθεί – μετά την
προδοσία της Κύπρου – έπρεπε κάπου να προστρέξει (και ασφαλώς στους
Αμερικανούς). Είμαι σίγουρος ότι κάτω από αυτές τις συνθήκες κάλεσαν τον
Καραμανλή. Διαφορετικά ο λαός θα τους λιντσάριζε τους χουντικούς στον δρόμο.