Δημιουργική γραφή: συνταγή επιτυχίας ή… καλούπι;

Συνήθως η φοίτηση σε Σχολή Δημιουργικής Γραφής έχει το στάτους μεταπτυχιακού διπλώματος. Τέτοιο τίτλο έχει και ο Τζέφρι Ευγενίδης («Αυτόχειρες παρθένοι», «Middlesex»), από το Στάντφορντ

Άλλοι την θεωρούν χρήσιμη, άλλοι την κατηγορούν ότι βγάζει ψυχρές λογοτεχνικές
κόπιες. Τον τελευταίο καιρό, η δημιουργική γραφή άρχισε να γίνεται αντικείμενο
διδασκαλίας – για πρώτη φορά – στην Αθήνα και στη Βόρεια Ελλάδα,
αναδεικνύοντας έναν νέο χώρο με ζήτηση. Πολλοί είναι εκείνοι που επιζητούν να
παρακολουθήσουν μαθήματα και στις περισσότερες περιπτώσεις το κάνουν επειδή
ήδη γράφουν και έχουν την πρόθεση να ασχοληθούν με τη λογοτεχνία
συστηματικότερα. Στη συντριπτική τους πλειονότητα είναι εκπαιδευτικοί και
γυναίκες.

«Πιστεύω ότι πολλοί πηγαίνουν σε σεμινάρια δημιουργικής γραφής επηρεασμένοι
από τα μπεστ σέλερ. Το κλίμα των μπεστ σέλερ και η ευκολία με την οποία μπορεί
κανείς να εκδώσει σήμερα, δημιουργούν προσδοκίες», λέει στα «NEA» ο συγγραφέας
Θανάσης Βαλτινός, δάσκαλος – όπως και ο Στρατής Χαβιαράς – στο σεμινάριο που
οργάνωσε φέτος το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών του
Ανθρώπου (ΕΚΕΜΕΛ). «Υπάρχουν όμως και πολύ καλές περιπτώσεις», συνεχίζει.
«Στην περίπτωση του ΕΚΕΜΕΛ υπάρχουν δυο-τρεις που πιστεύω ότι είναι έτοιμοι
συγγραφείς». Στις δύο περιόδους σεμιναρίων εκδήλωσαν ενδιαφέρον διακόσια άτομα
και ύστερα από προεπιλογή (με βάση κείμενα που υποβλήθηκαν) φοίτησαν ογδόντα
πέντε. Στο πιο πρόσφατο Τμήμα του Θανάση Βαλτινού μετείχαν 17 μαθητές, από
τους οποίους οι 14 είναι γυναίκες. Σχεδόν όλοι φιλόλογοι και δάσκαλοι –
υπάρχει όμως και μία καθαρίστρια, όπως και μία δικηγόρος.

«Υπάρχουν και εκπαιδευτικές ανάγκες που δεν καλύπτονται από τις
φιλοσοφικές σχολές», λέει ο ποιητής, δοκιμιογράφος και καθηγητής στο
Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Μίμης Σουλιώτης. «Από τους 250 μαθητές των
σεμιναρίων που οργανώσαμε έως τώρα, περισσότεροι από τους μισούς ήταν
εκπαιδευτικοί. Ταυτόχρονα όμως υπάρχουν και κομμώτριες, καθαρίστριες… Στη
μεγάλη τους πλειονότητα είναι γυναίκες», επισημαίνει. Τα σεμινάρια οργανώθηκαν
το τελευταίο διάστημα στις Πρέσπες, στην Αριδαία, τα Γιαννιτσά, την Καστοριά
και τη Δράμα. Στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας
διδάσκεται ήδη μάθημα δημιουργικής γραφής, ενώ από το φθινόπωρο θα
λειτουργήσει ενδοπανεπιστημιακά ένα Ινστιτούτο Δημιουργικής Γραφής. Το
Ινστιτούτο – η ίδρυση του οποίου εγκρίθηκε ήδη από τον προσωρινό πρύτανη κ.
Χρήστο Μασσαλά – δεν θα παρέχει πτυχίο αλλά πιστοποιήσεις φοίτησης. Οι
διδάσκοντες θα είναι συγγραφείς (έχει ζητηθεί η συνδρομή της Εταιρείας
Συγγραφέων) και εγκύκλιοι φιλόλογοι και τα μαθήματα θα γίνονται υπό μορφήν
ασκήσεων αλλά και μελέτης συγκεκριμένων συγγραφέων. Ελπίδα είναι, λέει ο Μίμης
Σουλιώτης, να αποκτήσει το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας εξειδικευμένο Τμήμα
(υπάρχει ήδη σχετική πρόταση της γενικής συνέλευσης στην Παιδαγωγική Σχολή).

Ένα τέτοιο Τμήμα, λέει ο κ. Σουλιώτης, θα μπορούσε να περιλαμβάνει
σπουδές τετραετούς φοιτήσεως με μαθήματα φιλολογικά, συγγραφικά αλλά και
τεχνικά (στοιχεία τυπογραφίας και βιβλιοδεσίας). Ως προς τις δυνατότητες
εργασίας των μελλοντικών αποφοίτων, ο Μίμης Σουλιώτης θεωρεί ότι ένας αριθμός
θα μπορούσε να απορροφηθεί στην εκπαίδευση: «Από το “Σκέφτομαι και γράφω” του
Δημοτικού Σχολείου μέχρι τη διδασκαλία συγγραφής διηγημάτων. Το πώς
κατασκευάζεται ένα λογοτέχνημα είναι σήμερα εκτός φιλολογικών σπουδών», λέει.

«Υπόθεση προσωπική»

«Το βασικό είναι να δει κανείς αν τον θέλει το γράψιμο», λέει ο Θανάσης
Βαλτινός. «Τα σεμινάρια δίνουν τεχνική κατάρτιση. Και ο επίδοξος συγγραφέας
μπορεί να κερδίσει χρόνο μαθαίνοντας γρήγορα κάποια πράγματα, για τα οποία θα
χρειαζόταν χρόνο για να τα ανακαλύψει. Μέσω των μαθημάτων αυτών μεταφέρεις μια
πείρα. Και παραδόσεις ελληνικές. Επιπλέον, δημιουργείς μια άλλη συνείδηση. Το
να είσαι συγγραφέας δεν έχει χαρακτήρα διακοσμητικό. Είναι κάτι απαιτητικό,
ενδεχομένως και σκληρό. Εκείνο που προσπαθώ να τους κάνω να συνειδητοποιήσουν,
είναι ότι το να είσαι συγγραφέας είναι υπόθεση προσωπική. Ενώ πολύς κόσμος το
αντιμετωπίζει σαν μια εξωτερική ιστορία».

Το μάθημα γίνεται μέσα από πρακτικές ασκήσεις. «Τους δείχνεις πού
μπορεί να πλατειάζουν, πού δεν είναι δραστικό το κείμενό τους. Σε έναν πρώτο
κύκλο συζητάς πάνω στη λογοτεχνική μονάδα. Πώς στήνεις μια φράση – όχι μόνο
για τη διατύπωση της έννοιας, αλλά και ως ατμόσφαιρα. Σε δεύτερη φάση
πηγαίνεις και σε αυτόνομα λογοτεχνικά δημιουργήματα. Πώς χτίζεις τους βασικούς
και τους δευτερεύοντες ήρωες».

ΠΑΝΟΣ ΚΑΡΝΕΖΗΣ

Λίγοι κανόνες, πολλές επιλογές

«Ένα πτυχίο δεν κάνει ένα βιβλίο καλό – ούτε ένας εκδότης. Είναι οι αναγνώστες
που το κρίνουν», λέει ο συγγραφέας Πάνος Καρνέζης, απόφοιτος του περίφημου
Τμήματος Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου του East Anglia, απ’ όπου έχουν
αποφοιτήσει ο Μάρτιν Έιμις, ο Ίαν Μακ Ιούαν, ο Καζούο Ισιγκούρο. «Το καλό με
τη συγγραφή είναι πως υπάρχουν πολύ λίγοι κανόνες. Καθένας ψάχνει να βρει
εκείνο τον τρόπο που ταιριάζει στη δική του ιδιοσυγκρασία, για να γράψει. Τα
μαθήματα δημιουργικής γραφής είναι μόνο μία απ’ αυτές τις επιλογές», λέει. Και
προσθέτει: «Από τη δική μου εμπειρία, αν ο δάσκαλος είναι καλός δεν πρόκειται
καν για μαθήματα. Είναι εργαστήρια, δηλαδή συναντήσεις όπου οι φοιτητές
ανταλλάσσουν απόψεις και ο καθηγητής καθοδηγεί τη συζήτηση, αντί να εγκρίνει
αυτόν ή τον άλλον τρόπο γραφής. Όσο για τη γενικότερη δυσπιστία στις Σχολές
Δημιουργικής Γραφής, δεν βλέπω σε τι είναι τόσο διαφορετικές από τις Σχολές
Καλών Τεχνών, Θεάτρου ή Μουσικής, που λειτουργούν σε όλο τον κόσμο εδώ και
πάρα πολλά χρόνια. Ένας από τους πιο διάσημους συγγραφείς που παρακολούθησαν
μαθήματα δημιουργικής γραφής στο Πανεπιστήμιο, ήταν και ο John Steinbeck. Ένας
άλλος, πολύ διαφορετικός συγγραφέας, ήταν ο JD Salinger. Τελικά, τα μαθήματα
δημιουργικής γραφής από μόνα τους δεν σε κάνουν καλό συγγραφέα. Αλλά ούτε και
κακό εξ ορισμού».

ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ

«Τάξη σε μια χαοτική διαδικασία»

«Οι ενδιαφερόμενοι κουβαλούν και σαβούρα. Για παράδειγμα, λογοτεχνίζουν τα κείμενα. Όμως το καλό γράψιμο δεν είναι αναγκαστικά καλή λογοτεχνία», λέει ο Θανάσης Βαλτινός. Εδώ, ανάμεσα σε μαθητές του στο σεμινάριο του ΕΚΕΜΕΛ

«Έχουμε βοηθηθεί πολύ», λένε με ένα στόμα οι μαθητές του Θανάση Βαλτινού στο
Σεμινάριο Δημιουργικής Γραφής του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης. «Το γράψιμο
είναι πολύ μοναχική διαδικασία και στον κύκλο μου δεν υπάρχουν άνθρωποι που
γράφουν», λέει η Μαρία Κωνσταντά. «Ήθελα λοιπόν να γνωρίσω ανθρώπους που έχουν
το ίδιο ενδιαφέρον για το γράψιμο. Επιπλέον, είναι σημαντικό εδώ ότι δεν
κάνουμε θεωρία, αλλά γράφουμε». «Στο περιβάλλον μου δεν μπορούσα να μετρήσω
τις δυνάμεις μου», λέει και η Ελένη Παπαποστόλου. H οποία θεωρεί κέρδος το ότι
υποχρεώθηκε να γράψει με τον έλεγχο ενός δόκιμου συγγραφέα αλλά και με τις
συλλογικές συζητήσεις που βοηθούν να αποφεύγονται οι κακοτοπιές. Ενώ και για
την Παναγιώτα Πλισσή είναι σημαντική η συλλογικότητα ­ «με τραβάει ότι είμαι
μαζί με ανθρώπους που μοιράζονται μαζί μου το ίδιο ενδιαφέρον για το γράψιμο»,
λέει. Ο Πάνος Παπαδολιάς θεωρεί ότι «τα μαθήματα σε βάζουν σε πρόγραμμα, σε
τάξη, καθώς η συγγραφή είναι χαοτική διαδικασία».

Ως ουσιαστικότερο κέρδος, ο Θάνος Κάππας θεωρεί «την έκθεση, μέσα από το
βλέμμα του άλλου». Επίσης «τη ζέση γύρω από το αντικείμενο», καθώς η
διαδικασία των μαθημάτων «σε θερμαίνει σε σχέση με τη λογοτεχνία, σε
εξοικειώνει καλύτερα, σε κάνει να αισθανθείς ότι βρίσκεσαι εντός του
αντικειμένου σου, ενώ ήσουν έξω». Εντέλει, ότι «η λογοτεχνία παύει να είναι
ένα μακρινό, άπιαστο πράγμα».

Οι αιτιάσεις ότι τα μαθήματα δημιουργικής γραφής προσφέρουν «συνταγές» γραφής,
δεν τους βρίσκουν σύμφωνους. «Ο καθένας εδώ έχει τη δική του συγκρότηση», λέει
ο Θάνος Κάππας. «Το σεμινάριο δεν θα του καταργήσει το ύφος. Ο καθένας παίρνει
ό,τι θέλει και απ’ όπου θέλει». H Μαρία Κωνσταντά προσθέτει ότι «εδώ δεν
δίνονται συνταγές-καλούπια». Γιατί «υπάρχουν διαφορετικές φωνές και η
διαφορετικότητα παραμένει. Ο καθένας φωτίζει το ίδιο θέμα διαφορετικά»,
εξηγεί.

Μια ιστορία με 100 λέξεις

Τα δύο κείμενα που ακολουθούν, γράφτηκαν στο πλαίσιο των σεμιναρίων του
Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Είχε ζητηθεί από τους διδασκόμενους να
γράψουν μία ιστορία σε εκατό λέξεις:

Αγγελική Κυριακοπούλου, «Του ‘δωσα το υπόλοιπο»

Ώρες ώρες κοιτάζω τον Τζίμη. Μπερδεύομαι. Ή αυτός άρχισε να μου μοιάζει, ή εγώ
έγινα σαν κι αυτόν. Το μεσημέρι αγόρασα κοτόπουλο. Κλασικά, γυρνώντας απ’ τη
δουλειά. Ψωμί, μαρούλι.

Στρώνω το τραπέζι. Το κοιτάζαμε κι οι δύο το κοτόπουλο. Σα λιμασμένοι γάτοι.
Ξαφνικά, όρμησα πρώτη. Άρπαξα ένα κομμάτι με τα χέρια, έτρεμαν. Τα σάλια μου
τρέχανε, βόγγηξα. Βούτηξα μια βούκα ψωμί στο λαδόξιδο.

Αναστέναξα. Ύστερα, μασουλώντας αχόρταγα, κοίταξα τον Τζίμη. Τα μαύρα του
μάτια φωσφόριζαν. Κούνησε την ουρά του κι έκανε μονάχα γαβ! Κι εγώ, του ‘δωσα
το υπόλοιπο. Ψωμί και μαρούλι, τα κράτησα για μένα.

Γιάννης Πετρόπουλος, «Κάτω απ’ την κληματαριά»

Πώς το ‘κανε αυτό βρε Ζουμπουλιώ, πώς το ‘κανε! Να πνίξει το αβάπτιστο με τα
ίδια της τα χέρια.

Μας κυνηγούσαν οι Τσέτες, βρε Ζαφειρώ, τι να ‘κανε η άμοιρη. Ογδόντα νοματαίοι
κρέμονταν από το κλάμα του. Ογδόντα τρομαγμένες ψυχές μέσα σ’ ένα Καϊνιάκ
(Kayniak). Στ’ αυτιά μου έχω ακόμα τη φωνή του Αριστείδη «πνίξ’ το, βρε
χριστιανή, θα μας προδώσει».

Και οι ανάσες μας κόπηκαν, θυμάσαι Ζουμπουλιώ. Μόνο το κλάμα του, το
καταραμένο ακούγονταν. Το τύλιξε με την πάνα του και το έκανε σάβανο. Σάβανο,
βρε Ζουμπουλιώ. Μέγας είσαι, Κύριε! Ο ύπνος μου ταράχτηκε.