Διαστάσεις Ιn memoriam

Αυτό κι αν είναι ειρωνεία της ιστορίας: την ημέρα που εκατομμύρια
Αμερικανοί αποχαιρετούν τον Ρόναλντ Ρέιγκαν, μερικοί πεισματάρηδες Ευρωπαίοι
θυμούνται τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ.

Ιστορική σκηνή: ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ στα χέρια του κωμικού Ρομπέρτο Μπενίνι

Ένα από τα ιστορικά στελέχη της ιταλικής Αριστεράς, ο Πιέρο Φασίνο, συνέκρινε
κάποτε τον Μπερλινγκουέρ με ένα σκακιστή που διακρίνει ότι όπου να’ναι ο
αντίπαλός του θα του κάνει ματ. Αντί να σχεδιάσει την αντεπίθεσή του, ή να
παραδεχθεί την ήττα του, αναποδογυρίζει τη σκακιέρα – και πεθαίνει. Όπως έγινε
δηλαδή με τον πρώην γενικό γραμματέα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, τον
«τελευταίο Γενικό Γραμματέα», που τον ξαναθυμήθηκαν οι Ιταλοί με αφορμή τα 20
χρόνια από το θάνατό του. Ύστερα από το φασιστικό πραξικόπημα στη Χιλή, το
1973, ο Μπερλινγκουέρ διέκρινε ότι ο μόνος δρόμος για τη χώρα του ήταν η
σύγκλιση των χριστιανοδημοκρατών και των κομμουνιστών, ο λεγόμενος «ιστορικός
συμβιβασμός». Το πείραμα δεν ευδοκίμησε και έλαβε οριστικά τέλος με τη
δολοφονία του Άλντο Μόρο, το 1978. Ο «πρίγκιπας Ενρίκο» δεν το έβαλε κάτω. Το
1980 ανακοίνωσε αιφνιδίως αλλαγή πορείας, χωρίς να προσδιορίσει ποτέ με
σαφήνεια την καινούργια γραμμή. Το βέβαιο είναι ότι πολέμησε με όλες του τις
δυνάμεις την πρόταση του σοσιαλιστή ηγέτη Μπετίνο Κράξι να καταργηθεί η
τιμαριθμική αναπροσαρμογή των μισθών. Κι όταν είδε το ματ να έρχεται,
εγκατέλειψε τη δράση «και λίγες ημέρες αργότερα τα εγκόσμια» – όρθιος, στη
διάρκεια μιας προεκλογικής συγκέντρωσης. Ένα χρόνο αργότερα, στο δημοψήφισμα
του 1985, οι περισσότεροι Ιταλοί ενέκριναν την πρόταση του Κράξι.

Υπερβολικό και προκλητικό ασφαλώς το σχήμα του Φασίνο, για το οποίο άλλωστε
δέχθηκε σφοδρές επιθέσεις. Όπως γράφει όμως η Μίριαμ Μαφάι στη
Ρεπούμπλικα, αυτό το σχήμα είναι μια από τις ελάχιστες προσπάθειες που
έχουν γίνει όλα αυτά τα χρόνια να αξιολογηθεί η κληρονομιά του Μπερλινγκουέρ.
Παρ’ όλο που έχουν κυκλοφορήσει τρεις βιογραφίες του, δεν έχει γίνει μια
σοβαρή ανάλυση του ιδεολογικού του στοιχήματος και των λόγων για τους οποίους
απέτυχε. H προσωπικότητά του έχει ένα ισχυρό συμβολικό φορτίο: ένας άνθρωπος
ξένος προς τη διαφθορά, τις ίντριγκες και τη μικροπολιτική, ένα πρότυπο ήθους,
το αντίθετο ας πούμε του Μπερλουσκόνι. Πόσο χρήσιμη είναι όμως η αγιοποίηση
ενός ανθρώπου που μπορεί να είχε όλες τις παραπάνω ιδιότητες, παρέμενε όμως
ένας πολιτικός με την πλήρη έννοια του όρου, ένας άριστος γνώστης και
θαυμαστής του Μαρξ, του Μακιαβέλι και του Μαξ Βέμπερ;

Ίσως να είναι κι αυτό ένα σημείο των καιρών. Ίσως η εποχή μας να προτιμά να
νοσταλγεί, παρά να αναλύει. Ίσως να είναι τέτοια η αηδία μας για τον τρόπο που
ασκείται σήμερα η πολιτική, ώστε να έχουμε ανάγκη από εικονίσματα για να τα
προσκυνάμε. Εικόνισμα ο Μπερλινγκουέρ, εικόνισμα κι ο Ρέηγκαν. Ένα εκατομμύριο
στην κηδεία του πρώτου, πολλά εκατομμύρια στην τηλεοπτική κάλυψη της κηδείας
του δεύτερου. Ο πρώτος έφυγε ηττημένος, ο δεύτερος νικητής. Να είναι εν τέλει
αυτή η διαφορά μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς;