Eπιστροφή στα παλιά…

Βέτο άσκησε χθες, όπως αναμενόταν, ο Τούρκος πρόεδρος Σεζέρ στο
αμφιλεγόμενο νομοσχέδιο μεταρρύθμισης του εκπαιδευτικού συστήματος που έχει ως
κύριο στόχο την αναβάθμιση των ιερατικών σχολείων. H κυβέρνηση Ερντογάν έχει
θεωρητικά τη δυνατότητα να επιμείνει στο νομοσχέδιο. Οι αναλυτές, ωστόσο,
θεωρούν πιθανότερο να το βάλει «στο ράφι».

Οι πραγματικοί φιλελεύθεροι κατηγορούν τον Ερντογάν για την κακή επιλογή του χρόνου που επιτρέπει στον Στρατό να επανέλθει στην πολιτική σκηνή σε μια στιγμή που η Ευρώπη παρακολουθεί από κοντά την πολιτική συμπεριφορά στην Τουρκία

H ένταση και οι αντιδράσεις που προκάλεσε η επιμονή του κυβερνώντος Κόμματος
Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) να προωθήσει το αμφιλεγόμενο νομοσχέδιο – ένα
θέμα ταμπού για τις κεμαλικές κοσμικές ελίτ – σκιαγραφούν με χαρακτηριστικό
τρόπο τα όρια της κυβέρνησης του Ταγίπ Ερντογάν.

Το AKP βρέθηκε αντιμέτωπο με τους ανθρώπους που το ενίσχυσαν όσο προωθούσε τις
ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις αλλά και με τον Στρατό, που ουσιαστικά στήριξε τις
κινήσεις του Ερντογάν τόσο στο Κυπριακό όσο και στη γενικότερη πολιτική του
για την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση.

Το τάιμινγκ. Ωστόσο, οι πραγματικοί φιλελεύθεροι δεν κατηγορούν το AKP
τόσο για την ουσία της προσπάθειάς του, αλλά κυρίως για την κακή επιλογή του
χρόνου που, όπως προσάπτουν στην κυβέρνηση, επιτρέπει στον Στρατό να επανέλθει
στην πολιτική σκηνή σε μια στιγμή που η Ευρώπη παρακολουθεί από κοντά την
πολιτική συμπεριφορά στην Τουρκία.

H επιμονή της κυβέρνησης να προωθήσει το νομοσχέδιο αυτό δεν εξέπληξε όσους
γνωρίζουν καλά τα τουρκικά πράγματα, καθώς είχε αρχίσει από καιρό να
διαφαίνεται η δυσαρέσκεια της εκλογικής βάσης του AKP, που κατηγορεί την
ηγεσία του κόμματος ότι δεν έχει προωθήσει κανένα από τα ζητήματα που την
απασχολούν άμεσα, όπως τα ιερατικά σχολεία.

Πριν από έναν χρόνο το κυβερνών κόμμα είχε προσπαθήσει να προωθήσει την
αναβάθμιση των σχολείων αυτών ώστε οι απόφοιτοί τους να έχουν πρόσβαση στα
Πανεπιστήμια, αλλά αναγκάστηκε να υποχωρήσει κάτω από τις έντονες αντιδράσεις
των κεμαλιστών.

Σήμερα όμως, μετά τις δημοτικές εκλογές που θεωρήθηκαν στην Τουρκία ως μια
επιβεβαίωση της λαϊκής εντολής στο AKP, αλλά και τις επιτυχημένες κινήσεις της
κυβέρνησης στο Κυπριακό, οι πιστοί μουσουλμάνοι ψηφοφόροι του κόμματος θεωρούν
ότι το AKP έχει την πραγματική εξουσία και περιμένουν από τον Ταγίπ Ερντογάν
να την ασκήσει.

Στο παρελθόν. Είναι πλέον εμφανές ότι ο ρεαλισμός και η ανεκτικότητα με
τα οποία το κράτος και ο Στρατός αντιμετώπισαν τις κινήσεις του AKP
περιορίζονται στην ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας και οι αντιδράσεις όσον
αφορά τα ιερατικά σχολεία γυρίζουν τη χώρα πίσω στο παρελθόν.

Ο Στρατός έκανε και πάλι τη δημόσια εμφάνισή του στην πολιτική σκηνή και αυτή
τη φορά είχε την υποστήριξη των κοσμικών ελίτ, που όχι μόνο δεν αντέδρασαν
στην εμπλοκή του Γενικού Επιτελείου στα θέματα της Παιδείας, αλλά τη θεώρησαν
αυτονόητη.

Αντίθετα, οι περιορισμένοι κύκλοι φιλελεύθερων διανοούμενων αντέδρασαν στην
εμπλοκή του Στρατού και θεωρούν ότι «η στιγμή και το περιεχόμενο του
νομοσχεδίου που προωθεί το AKP είναι λάθος, αλλά σε μια δημοκρατική χώρα μια
κυβέρνηση έχει δικαίωμα να κάνει λάθος».

H άλλη διάσταση του εκσυγχρονισμού

Πέρα από τις άμεσες πολιτικές διαστάσεις, η κρίση που έχει ξεσπάσει είναι
ενδεικτική της αντίληψης για το τι είναι εκσυγχρονισμός που κυριαρχεί στους
κόλπους των κρατικών ελίτ και που έρχεται να θυμίσει τη βαριά κληρονομιά των
συμβόλων στην τουρκική πολιτική.

Πιστή στην παράδοση των Γάλλων Ιακωβίνων, η κεμαλική θεωρία εξακολουθεί να
πιστεύει ότι ο μόνος φορέας εκσυγχρονισμού είναι οι κοινωνικές ελίτ που
καθοδηγούν με αυταρχισμό τις «βυθισμένες στην άγνοια και την
οπισθοδρομικότητα» μάζες, ουσιαστικά αποκλείοντάς τες από τις κοινωνικές
ζυμώσεις. Παράλληλα, η κοινωνική μηχανή θεωρείται ελεγχόμενη από την άρχουσα
τάξη, αντίληψη που σήμερα έχει ουσιαστικά φέρει αντιμέτωπη την Τουρκία με ένα
«τέρας» που δημιούργησαν οι ίδιες οι ελίτ.

Τα ιερατικά σχολεία είδαν τους αριθμούς τους να αυξάνονται εντυπωσιακά μετά το
στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980, όταν ο τουρκικός Στρατός θεωρούσε ακόμα το
Ισλάμ ως ένα από τα κυριότερα αναχώματα ενάντια στην απειλή της Αριστεράς και
του κομμουνισμού. Με την αρχή της κουρδικής σύγκρουσης, οι κεμαλικές ελίτ
ενίσχυσαν περισσότερο τα ιερατικά σχολεία και γενικότερα τη δημόσια παρουσία
του Ισλάμ ως παράγοντα συσπείρωσης του τουρκικού εθνικισμού ενάντια στον
κουρδικό.

H συγκυρία. Έτσι, ο εκσυγχρονισμός, όπως κηρύσσεται από ένα μεγάλο
μέρος των παραδοσιακών ελίτ, εμφανίζεται χωρίς συνέπεια, στερημένος από την
ουσιαστική δημοκρατική αντίληψη που δέχεται τη διαφορετική, ακόμα και τη
λανθασμένη άποψη, ως ένα αναπόσπαστο κομμάτι μιας δημοκρατικής διαδικασίας.
Σήμερα όμως η συγκυρία είναι διαφορετική καθώς, εκτός από τις παραδοσιακές
κεμαλικές ηγεσίες, έχει διαμορφωθεί ένας – μικρός – κύκλος πραγματικών
φιλελευθέρων, αλλά και μια ισχυρή οικονομικά και πολιτικά ισλαμική αστική τάξη
που επιμένει να παίξει τον ρόλο της στις κοινωνικές ζυμώσεις και να δώσει μια
άλλη διάσταση στον κεμαλικό εκσυγχρονισμό.