TPITH AΠOΨH H μεγάλη εξαφάνιση των ειδών

Τα μνημεία ηγετών και ηρώων του παρελθόντος ανά την υφήλιο μάς διδάσκουν ότι η
μεγαλοσύνη εκείνων των ανθρώπων ήταν ανάλογη με το εμβαδόν της γης που
κατακτούσαν και τον αριθμό των θανάτων που προκαλούσαν. Σήμερα οι καιροί
απαιτούν ηγέτες που αντί για αιματοχυσία επιδιώκουν την ανοχή και τη συμβίωση
των λαών. Σύντομα, οι ίδιοι ηγέτες θα αναγκαστούν να μετεξελιχθούν ακόμη
περισσότερο, γιατί προς τα τέλη του αιώνα μας η περιβαλλοντική κατάσταση του
πλανήτη φαίνεται ότι θα επιδεινωθεί και η εθνική ασφάλεια δεν θα συναρτάται με
τους εξοπλισμούς, αλλά την ποιότητα ζωής και τη βιολογική επιβίωση.

Στις 19 Μαρτίου του 2004 δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό
«Science» ένα άρθρο βρετανικής επιστημονικής ομάδας για τις εξαφανίσεις των
ειδών. Μεταξύ άλλων, έλεγε: «Οι ρυθμοί εξαφάνισης σπονδυλωτών και φυτών σε
παγκόσμια κλίμακα είναι αντίστοιχοι εκείνων των ασπόνδυλων και ενισχύουν την
υπόθεση ότι η φύση υφίσταται την έκτη μεγάλη εξαφάνιση ειδών στην Ιστορία».

Οι πέντε προηγούμενες εξαφανίσεις συνέβησαν πριν από 435 έως πριν από 65
εκατομμύρια χρόνια και η καθεμία διήρκεσε επίσης εκατομμύρια χρόνια.

H σημερινή εξαφάνιση έχει τρεις σημαντικές διαφορές από τις προηγούμενες:
οφείλεται στον άνθρωπο, θα διαρκέσει μερικές δεκαετίες, δεν θα υπάρξει μετά
χώρος για την εμφάνιση νέων ειδών. Ο άνθρωπος είναι ο φονέας της
βιοποικιλότητας. Το κάνει αυτό κυρίως με την καταστροφή των βιοτόπων, τη
ρύπανση, την πληθυσμιακή αύξηση, την υπερβολική εκμετάλλευση με το κυνήγι, το
ψάρεμα και τη συλλογή, την εισαγωγή ξένων ειδών και την αλλαγή του κλίματος.

Στην Ελλάδα απειλούνται σε ποικίλλοντα βαθμό πάνω από το 60% των ενδημικών
φυτών, το 18% των πουλιών, το 48% των θηλαστικών και το 12% των ερπετών. Τα
είδη που απειλούνται δεν έχουν στη διάθεσή τους εκατομμύρια χρόνια για να
εξελιχθούν, ούτε ένα φιλόξενο περιβάλλον, αφού το καταλαμβάνει ο άνθρωπος. Μία
100ετία στην κλίμακα των 3,5 δισεκατομμυρίων ετών που υπάρχει ζωή στη γη είναι
όσο ένα δευτερόλεπτο σε 110 χρόνια. Αφανίζουμε τη βιοποικιλότητα σχεδόν
στιγμιαία και δεν της αφήνουμε πολλά περιθώρια ανάκαμψης.

Τι σημαίνει αυτό για τα παιδιά και τα εγγόνια μας; Χωρίς τα είδη, δεν υπάρχει
ανθρώπινη ζωή. Μας παρέχουν τροφή, ρουχισμό, κάλυψη, φάρμακα, υλικά, σταθερό
κλίμα, σταθερή ατμοσφαιρική σύνθεση, αισθητική απόλαυση. Το 41% των φαρμάκων
οφείλει την προέλευσή του σε φυτά και ζώα.

Το 1987 ο βοτανολόγος John Burley έπαιρνε δείγματα φυτών από το έλος Λούντου
στο Βόρνεο για να βρει φυσικά φάρμακα κατά του καρκίνου και του AIDS. Κανένα
φάρμακο για τον καρκίνο δεν βρέθηκε, αλλά εκχύλισμα από δείγματα ενός δένδρου,
ύψους 8 μέτρων, παρείχε «100% προστασία στις κυτταροπαθολογικές συνέπειες της
μόλυνσης από τον ιό HIV», που προκαλεί AIDS. Το εκχύλισμα «ουσιαστικά
ανέστειλε τον αυτοδιπλασιασμό του HIV», είπαν οι γιατροί. Το δένδρο ανήκει στο
γένος Calophyllum.

Οι ειδικοί επέστρεψαν στο Λούντου, αλλά το δένδρο είχε κοπεί για να γίνει
καυσόξυλα. Άλλα δέντρα του Calophyllum δεν είχαν φαρμακευτικές ιδιότητες. Ένας
άλλος βοτανολόγος του Harvard διαπίστωσε ότι το θεραπευτικό φυτό ήταν του
είδους lanigerum και της ποικιλίας austrocoriaceum. Ύστερα από κόπο βρήκαν
μερικά δένδρα στον βοτανικό κήπο της Σιγκαπούρης, από τα οποία απομόνωσαν τη
δραστική ουσία που σταματάει τον HIV. H ουσία αυτή είναι ισχυρός αναστολέας
της αντίστροφης μεταγραφάσης, ενός ενζύμου που χρειάζεται ο ιός για να
αυτοδιπλασιασθεί στα ανθρώπινα κύτταρα. Το φάρμακο παρασκευάζεται τώρα
συνθετικά και προ ενός έτους βρισκόταν στο στάδιο έγκρισης. Αν δεν είχαν σωθεί
λίγα δένδρα στον βοτανικό κήπο, δεν θα γνωρίζαμε ποτέ το φάρμακο.

Στις 25 Μαρτίου του 2004, σε ένα άλλο σπουδαίο επιστημονικό περιοδικό, το
«Nature», δημοσιεύθηκε από δύο Αμερικανούς έρευνα για την άνοδο της στάθμης
της θάλασσας λόγω αύξησης της θερμοκρασίας του κλίματος. Σε αυτό επιβεβαιώθηκε
ότι η στάθμη της θάλασσας ανέρχεται διαρκώς, αλλά σε αντίθεση με ό,τι πίστευαν
οι επιστήμονες έως τώρα, το μεγαλύτερο τμήμα αυτής της ανόδου δεν οφείλεται
στη διαστολή του νερού αλλά στο λειώσιμο των πάγων.

Οι μηχανικοί στα μέσα του 21ου αιώνα θα πρέπει να κατασκευάζουν αναχώματα στις
παράκτιες περιοχές που θα θέλουμε να διασώσουμε. Οι πολιτικοί, εξ ανάγκης, θα
σκύψουν στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Θα αντιληφθούν ότι η οικονομική
ανάπτυξη έχει όρια και δεν είναι αυτοσκοπός.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες φτιάξαμε έναν κόσμο που υπονομεύει το βιοφυσικό
υπόβαθρο. Κορυφαία μας αποτυχία, η έκτη μεγάλη εξαφάνιση ειδών που φαίνεται
ότι έχουμε ξεκινήσει και ακολουθεί η αλλαγή του κλίματος σε παγκόσμια κλίμακα.
Είμαστε το μόνο είδος που παίζει τον Θεό χωρίς περίσκεψη. Έφθασε η ώρα να
σκεφθούμε σοβαρά τι κόσμο θα δώσουμε στα παιδιά μας. Σε λίγα χρόνια ο
εθνικισμός, το μοίρασμα των συνόρων και οι θρησκευτικοί πόλεμοι θα μοιάζουν
φάρσες της Ιστορίας. Πολιτική θα σημαίνει κυρίως περιβαλλοντική πολιτική. Όσο
γρηγορότερα το αντιληφθούμε τόσο καλύτερα για όλους μας.

Ο Γιάννης A. Φίλης είναι πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης