ΓNΩMH Tο δικαίωμα στην απάθεια

Αν θεωρήσουμε ως δεδομένο ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός «ιερού πολέμου», θα
πρέπει πριν απ’ όλα να ξεκαθαρίσουμε ποιες είναι εμπόλεμες πλευρές. Όπως
τίθεται σήμερα το θέμα, ως μείζον ζήτημα του «ελληνισμού», δίδεται η εντύπωση
ότι όλοι οι Έλληνες εμπλέκονται στην υπόθεση, έστω κι αν οι περισσότεροι
μπορούν να διεκδικήσουν το καθεστώς των αμάχων. Πρέπει, όμως, όσο κι αν είναι
δύσκολο, ν’ αντισταθούμε σ’ αυτή την εντύπωση. Και είναι πράγματι δύσκολο,
ίσως δυσκολότερο από ποτέ. Γιατί η διαμάχη τείνει να πάρει επιπλέον μια
πολιτική διάσταση, με τις ηγεσίες και τους οπαδούς των δύο μεγάλων κομμάτων να
στοιχίζονται κατά πλειοψηφία πίσω από τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές.

Αρχιεπισκοπικοί – πατριαρ-

χικοί. Όμως, χειρότερη από την πολιτικοποίηση της θρησκείας είναι η
θρησκειοποίηση της πολιτικής. Και μπορεί να διαπιστωθεί ότι τα επιχειρήματα
που ανταλλάσσονται είναι εμποτισμένα στη βαθύτατα συντηρητική αλλά πάντοτε
κυρίαρχη ιδεολογία της ελληνικής κοινωνίας. Στον ορθόδοξο ελληνοκεντρισμό των
αρχιεπισκοπικών αντιπαρατάσσεται η «οικουμενικότητα της Ορθοδοξίας» των
πατριαρχικών. H αντιπαράθεση θα είχε κάποιο νόημα αν το δεύτερο επιχείρημα
απέβλεπε στην αποσύνδεση του θρησκευτικού από τον εθνικό προσδιορισμό. Αλλά
και τότε θα έπρεπε όσοι το χρησιμοποιούν να έχουν επίγνωση ότι δεν είναι πιο
ισχυρό από ένα αντίστοιχο περί «οικουμενικότητας του Καθολικισμού» ή
«οικουμενικότητας του Ισλάμ», και ότι δυνητικά κάθε τέτοιο επιχείρημα
υποθάλπει τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό.

Στην πράξη ωστόσο η αντινομία ανάμεσα στα δυο επιχειρήματα συσκοτίζεται καθώς
οι εκατέρωθεν πολιτικοί θωπεύουν τα ιδεολογικά ένστικτα του Νεοέλληνα, σύμφωνα
με τα οποία ο ελληνισμός είναι συνυφασμένος με την ορθοδοξία και το κράμα αυτό
αποτελεί την ευγενέστερη προσφορά μας στον παγκόσμιο πολιτισμό, για την οποία
αξίζουμε την ευγνωμοσύνη της αγνώμονος οικουμένης. Καταλήγοντας στον ίδιο
εθνικιστικό παρονομαστή, συζητούμε πλέον αν είναι επιτρεπτό ένας Τούρκος
πολίτης να ορίζει τα πνευματικά πεπρωμένα μας ή αν πρέπει να διατηρούμε μια
προκεχωρημένη βάση μεγαλοϊδεατικών διεκδικήσεων.

Το σκληρό αυτό ιδεολογικό σύμπλεγμα έχει και την εσωτερική πολιτειακή του
αντανάκλαση. Δυστυχώς, η χρόνια ατολμία των ελληνικών κυβερνήσεων διαιωνίζει
μια στρεβλή πολιτειακή κατάσταση.

Πυρήνας θεοκρατίας. Μέσα στη δημοκρατία μας συντηρείται, και
διαφυλάσσεται ως πολύτιμο αγαθό, ένας πυρήνας θεοκρατίας. H στρέβλωση είναι
τριπλή:

* Πρώτο, σε μια δημοκρατική πολιτεία η θρησκεία δεν μπορεί να συνιστά
κρατική λειτουργία. H ενσωμάτωση της επικρατούσας θρησκείας στις κρατικές
δομές φαλκιδεύει την ισοπολιτεία και αναιρεί το θεμελιώδες δικαίωμα του πολίτη
να διατηρεί ή να μεταβάλλει θρησκευτικές πεποιθήσεις ανεξάρτητα από τα πιστεύω
των κρατούντων και της πλειονότητας. Όμως, στην Ελλάδα η θρησκεία εξακολουθεί
να αναγνωρίζεται ως η υπέρτατη δημόσια αναφορά. Οι εκλεγμένοι κυβερνήτες μας
εξακολουθούν να ορκίζονται στο Ευαγγέλιο για την τήρηση του Συντάγματος και
των νόμων αντί να ορκίζονται στο ίδιο το Σύνταγμα και στην προσωπική τους
τιμή. Προφανώς αυτά τα τελευταία θεωρείται ότι δεν επαρκούν αν δεν
συνοδεύονται από τις εγγυήσεις ενός βαθέος ορθόδοξου θρησκευτικού αισθήματος.

* Δεύτερο, είναι θεμελιακό γνώρισμα κάθε δημοκρατίας ότι οι κρατικοί
λειτουργοί ελέγχονται και είναι υπόλογοι στον λαό. Το δικαίωμα στην ηγεσία
είναι συνυφασμένο με το δικαίωμα των αρχομένων να επιλέγουν, να κρίνουν και να
ανακαλούν τους άρχοντες. Στην Ελληνική Δημοκρατία υπάρχει μια ιδιάζουσα
κατηγορία κρατικών λειτουργών που εξαιρείται από τους κανόνες. Οι αρχιερείς
μας είναι ελέω Θεού δημόσιοι υπάλληλοι.

* Τρίτο, μέσα από ιστορικές συγκυρίες, η Εκκλησία της Ελλάδος, νομικό
πρόσωπο δημοσίου δικαίου, βρίσκεται σε σχέση μερικής εξάρτησης από το
Πατριαρχείο, νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, εκτός Ελλάδος και εκτός
Ευρωπαϊκής Ένωσης. H προσπάθεια να συγκερασθεί μια προεθνική παράδοση με την
κρατικοποιημένη θρησκεία ενός έθνους – κράτους οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια
σε καταστάσεις σαν τη σημερινή.

Λαός – ποίμνιο. Είναι προφανές ότι το τριπλό αυτό οξύμωρο δεν θα αρθεί
παρά με την αποβολή της θρησκείας από την κρατική ιδεολογία και με τον
διαχωρισμό της Εκκλησίας από την Πολιτεία. Εν τω μεταξύ, θα πρέπει να έχουμε
συνείδηση ότι κανείς ιερωμένος δεν μπορεί, με την ιδιότητα αυτή, να
επικαλείται τη «λαϊκή υποστήριξη» για να νομιμοποιήσει τις ηγετικές φιλοδοξίες
του. Δεν νομιμοποιείται να μιλά εξ ονόματος του λαού και να ενεργεί στο όνομά
του. Ο υπόρρητος συμφυρμός των εννοιών λαός και ποίμνιο είναι απαράδεκτος και
επικίνδυνος για την ίδια τη δημοκρατία. Αντιμέτωποι με την εκκλησιαστική
κρίση, οι Έλληνες πολίτες έχουν ένα τουλάχιστον δικαίωμα και μία τουλάχιστον
υποχρέωση. Το δικαίωμα να μείνουν απαθείς. Και την υποχρέωση να μην
προσχωρήσουν στην εμπάθεια, που καλλιεργείται με στόχο να διευρυνθούν και να
εδραιωθούν οι αρχιερατικές αξιώσεις στη δημόσια σφαίρα.

Είναι ζήτημα της δημοκρατικής μας συνείδησης να πάψουμε να εξαρτώμε από τις
εκκλησιαστικές περιπέτειες τον συλλογικό μας προσδιορισμό. Όσο για τον
προσωπικό αυτοπροσδιορισμό με βάση το θρησκευτικό φρόνημα αυτός ανήκει στη
σφαίρα των ατομικών ελευθεριών. Ο συλλογικός προσδιορισμός πρέπει να είναι
αρκετά ευρύχωρος ώστε να μη διαχωρίζει τους πολίτες σε περισσότερο ή λιγότερο
Έλληνες ανάλογα με τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις και προτιμήσεις. Και,
ασφαλώς, δεν μπορεί να διακυβεύεται σε οποιαδήποτε διαμάχη μεταξύ
εκκλησιαστικών λειτουργών.